Wan – Di sedsala 21an de dar êdî ne tenê xemla xwezayê, ew parêzvanên sereke yên cîhanê ne. Li herêma Serhedê li dijî xetereya germbûna gerdûnî, parastina 5 cureyên daran wekî gava herî stratejîk a parastina paşerojê tê nirxandin.
Dar û daristan ji bo hemû dinyayê ne tenê parçeyekî xwezayê ne, ew mîsogeriya jiyanê û piş ango pişika gerdûnê ne. Di serdemeke ku krîza avhewayê û germbûna gerdûnî gefê li mirovahiyê dike de, dar mîna parêzvanên ekolojiyê ne, ew hewayê paqij dikin, hevsengiya siruştê diparêzin û mîna bendaveke zindî li ber karesatan radiwestin. Parastina her darekê, parastina paşeroja hemû dinyayê ye. Ev girîngî, li ser axa Serhedê ya dijwar hîn bêtir derdikeve pêş. Li bajarên wekî Agirî, Îdir, Qers, Wan û Erdexanê, dar mîna mertalekî jiyanê xakê û avê diparêzin. Parêzvanên xwezayê destnîşan dikin ku li vê erdnîgariya bilind, hebûna daran mîsogeriya parastina jîngeha siruştî ye. Li Serhedê bêyî daran ne av dimîne, ne jî jiyan. Parastina daran, parastina hebûn û bereketa vê axê ye.
Darên berûyê li dijî herifîna xakê roleke girîng pêk tînin
Cureyên berûyê wekî Berûya Kurkî, Berûya Libnanê, Berûya Biqoçik û Darmazî li herêma Serhedê gelek belav in û li çiyayên bilind alternatîfa herî xurt a parastina xwezayê ne. Ev dar axê bi kokên xwe yên kûr ve girê didin û bi taybetî li herêmên çiyayî rê li ber hezazan, herifîna axê digirin. Koka berûyê di nava teht û zinaran de kûr diçe û nahêle baranên dijwar xaka bi qîmet bişitînin. Her wiha fêkiya berûyê di demên xelayê de ji bo mirovan bûye nan û ji bo sewalan jî bûye alifeke tijî enerjî. Ji ber ku dara berûyê pir dereng dişewite û germahiyeke zêde dide, di zivistanên Serhedê yên herî sar de çavkaniya herî mezin a germkirinê ye. Dara berûyê di heman demê de di nav civakê de wek amûrên mîna gopal û ruhan tê bikaranîn.
Darên çam û derzîdar mertalên li dijî seqemê ne
Darên derzîdar, bi taybetî çam û hevris, li herêma Serhedê wekî Qers û Erdexanê gelek belav in û li dijî sermaya dijwar alternatîfa herî berxwedêr in. Ev dar di heman demê de bi saya pelên xwe yên ku naweşin, di her çar demsalan de hewayê paqij dikin û oksîjenê hildiberînin. Koka van daran di bin berfê de jî çalak e û rê li ber şepeyan digire. Her wiha, darê çamê ji ber ku rast û saxlem e, di avahîsaziya malên kevin de wekî kîrêş û di çêkirina deriyan de alternatîfa herî sereke ye. Ji ber reçîna di hundirê wê de, çirayên çamê di dema berê de ji bo ronahîkirinê û wekî dermanê birînên çerm hatine bikaranîn.
Rehên darên ber avan rê li lehiyan digirin
Darên ber avê, mîna darên spîndar û bî, li geliyan, li ber çem û rûmbaran, li ber kaniyan gelek belav in û li herêma Serhedê alternatîfa herî xurt a daristanê ne. Ev dar di heman demê de bi saya kokên xwe yên tîbir ava zêde ya li ber çeman dikişînin û rê li ber lehiyên ku zirarê didin zeviyan digirin. Koka spîndarê û bîyê axê şil û zindî dihêle. Her wiha darê spîndaran ji ber bejna xwe ya dirêj, di çêkirina banê malan de û di pîşesaziya kaxez de alternatîfa aborî ya herî baş e. Di dema berê de, gundiyan şaxên dara bîyê ji bo çêkirina selikan û ji bo hênikkirina hewşan bikar dianîn, ji ber ku sîbera wan hênikahiya avê belav dike.
Darên kovî û darçik hêlina jiyana xwezayî ne
Darên kovî yên wekî kizwan, giyajînk û sinfon li gelek deverên Serhedê pirr belav in û li dijî hişkesaliyê alternatîfa herî xurt a jiyanê ne. Ev darçik jîngeha xwezayî diparêzin û ji bo çivîkên kêm peyda dibin stargeh in. Koka van darên kovî di axa herî ziwa de jî şîn dibe û nahêle ku herêm bibe çol. Fêkiyên van daran ji bo tenduristiya mirovan jî gelekî feydeyên xwe hene. Her wiha di fêkiyên van daran de vîtamîna C pir heye û ji bo nexweşiyên dil dermanê xwezayî ne. Di dema berê de, gundiyan bi fêkiyên van daran dims û derman çêdikirin û di aboriya malê de sûdeke mezin jê werdigirtin.
Zêrê daristanê dara gûzê ye
Darên fêkî yên ku mirov diçînin, mîna gûz, sêv û zerdelû li herêma Serhedê bi taybetî li Wan û Îdirê gelek belav in û ji bo debara malbatê alternatîfa herî sereke ya aborî ne. Ev dar di heman demên de li derdora malan mîkroklimayekê ava dikin û hewayê hênik dikin. Koka dara gûzê di nava axê de madeyên girîng dikişîne û jîngehê paqij dihêle. Her wiha berhemên van daran fêkî û kakil ji bo xwarina zivistanê tişta herî bi qîmet e. Di demên berê de û îro jî, dara gûzê ji ber pir biha û giranbuha ye, di çêkirina mobîlyayan de wekî zêrê daristanê tê qebûlkirin. Dara gûzê darek gelek qewîn e û di gelek tiştan de tê bikaranîn.
