Mamostayê ziwanê kirmanckî Mehmet Olmezî, Prosesê Aştî û Komelê Demokratîkî de rewşa ziwanî ser o nuşt û wina vat: “Çareserîyêka ke ziwanê şaran nêgîro binê temînatî, do temam nêbo. Çunke înkaro ke bi se serran o şarê kurdan ser o yeno tatbîqkerdene, verê her çîyî înkarê ziwanê înan bî.”
Mamosta û nuştoxê ziwanê kirmanckî/zazakî Mehmet Olmezî, Prosesê Aştî û Komelê Demokratîki de rewşa ziwanî ser o bi sernameyê “Prosesê aştî de cayê zazakî: Ziwano ke ganî bigîrîyo binê temînatî” analîzêk nuşt. Mehmet Olmez, nuşteyê xo de “Çareserîyêka ke ziwanê şaran nêgîro binê temînatî, do temam nêbo. Çunke înkaro ke bi se serran o şarê kurdan ser o yeno tatbîqkerdene, verê her çîyî înkarê ziwanê înan bî.” ser vindeno.
Temamê nuşteyê Mehmet Olmezî wina yo:
“Prosesê Aştî û Komelê Demokratîkî ke 27ê sibate 2025î dest pêkerd, zafane bi vatişanê sîyasî û huqûqî yeno munaqeşakerdene: Qanûnê çarçewa, veradayîşê tepişteyan, entegrasyono demokratîk, statuyê Abdullah Ocalanî. La babetêka ke zaf reyan peyê nê babetan de manena, meseleya ziwanî ya. Çareserîyêka ke ziwanê şaran nêgîro binê temînatî, do temam nêbo. Çunke înkaro ke bi se serran o şarê kurdan ser o yeno tatbîqkerdene, verê her çîyî înkarê ziwanê înan bî.
Gamê şênberî nêrê eştene, no ziwan vera-vera vindî beno
Tîya de babetêka taybete ya kirmanckî (zazakî) est a. Wexto ke behsê “ziwanê Kurdkî” beno, zaf reyî tena kurmanckî yeno fikrê însanan; kirmanckî, her çiqas ke parçeyanê girdan ê ziwanê Kurdkî ra yew bibo zî, hem dewlete de hem zî mîyanê xebatanê kurdan de teber ra manena. UNESCOyî kirmanckî sey ziwanêkê “binê tehluke de” pênase kerd, yanî eke gamê şênberî nêrê eştene, no ziwan vera-vera kêmî beno û vindî beno.
Kirmanckî ewro bi zaf sebeban binê teda û zordayîşan de ya. Koçberîya dewan ra ver bi şaristanan, asîmîlasyono ke mekteban de tena bi tirkî yeno kerdene û peygoşkerdişê neslan ke pîr û kalî bi zazakî qisey kenê la ciwan û gedeyî êdî fam kenê la nêeşkenê qisey bikerê. Nê çîyî heme pîya kenê ke ziwan keyeyan ra vejîyo. Demê prosesê çareserî yê verênî (2013-2015) de tay gamê sembolîkî ameybî eştene: Mektebanê dewlete de dersê weçînayeyî yê ziwanê Kurdkî, unîversîteyan de beşê ziwan û kulturê kurdkî. La nê gamî hem kêmî bî, hem zî badê qedîyayîşê prosesî ameyî tengkerdene. Beşê ke ameybî akerdene, rîyê tayînnêkerdişê mamostayan ra bi xo kewtî halê padîyayîşî.
Ganî se bibo?
Verê her çîyî, ganî statuyê qanûnî yê ziwanan bêro temînkerdene. Heta ke kirmanckî (zazakî) tena sey “ziwanêko herêmkî” yan “lehçeyêk” nêro dîyene û sey ziwanêko xoser, bi heqanê xo yê perwerde, medya û îdareyî, qanûnan de ca nêgiro, gamê bînî do bes nêbê.
Dima, perwerde. Dersê weçînîyayî bes nîyê, bi des-pancês saetan ziwanêk nêyeno musnayene. Ganî perwerdeyê bi ziwanê dayîke, verdibistane ra heta unîversîte, sey heqêko bingeyin bêro naskerdene û caardene. Bi taybetî seba kirmanckî no muhîm o, çunke neslê neweyî ke ziwanê xo keyeyan de nêmusenê, tena bi perwerdeyêko sîstematîk eşkenê ci rê wayîrîye bikerê.
Hetêko bîn standardîzasyon o. Kirmanckî de xebata standardkerdişî (sey ya Grûba Vateyî) bi serran o dewam kena, la seba ke no ziwan bibo dezgehkî, mekteban de bêro musnayene, medya de bêro şuxulnayene, îdareyan de bêro nuştene, ganî no standard bêro piştîdayene û hîrakerdene. No, tena karê komeleyan nîyo; ganî dewlete zî, dezgehê akademîkî zî nê warî de game bierzê.
Sewbîna; ziwan tena mekteb de nêmaneno. Ganî kirmanckî warê pêroyî de, medya, edebîyat, dîjîtal, îdareyê herêmkî de bêro xebitnayene. Şaredarîyê ke bi kirmanckî xizmet danê, weşanê ke bi kirmanckî benê, platformê dîjîtalî, nê heme kenê ke ziwan zê mîyanê komelî de bimano. Eke ziwan tena warê “folklorî” de bimano, demderg nêbeno.
Peynîye de, ganî kirmanckî mîyanê xebata kurdan de zî heqê xo bigîro. Yewîya neteweyî manaya seypêkerdişê ziwanan nîya; eksê ney de, naskerdiş û pawitişê her ziwanî yo. Eke prosesê aştî bingeyê xo zafîya kultur û ziwanî ser o awan keno, ganî kirmanckî zî, sey lehçeyê ziwanêkî ney, sey ziwanêko birûmet warê kurdan zî ca bigîro.
Prosesê aştî firsendêko tarîxî pêşkêş keno. La no firsend tena gama ke bi gamenê şênberan bêro piştîdayene, yeno qezenckerdene. Seba kirmanckî, no statuyê qanûnî, perwerdeyê bi ziwanê dayîke, standardîzasyon û warê pêroyî de estbîyayîşê ci yo. Bê nînan, “aştî” do seba ziwanî tena sey vatişêk bimano. Wext, êdî wextê gaman o.”
