Seserra 17î de Evlîya Çelebî demo zîyaretkerdişê xo yê Amedî de vano ke Amed de 66 sûka esnafan bîyo. Nê sûkan ra Bazarê Xeleyî, Suka Sipahî nê sûkan ra fînak ê la tewro muhîm sûk Çarşiya Şewitî bî
Sûka Sipahî, tewro kan o sûka Amedî ra yew o. Serrê 1895 û 1914î de peynîya şewatî, no sûk nameyê Çarşiya Şewitî girewt. Yeno vatiş ke seba ke esnafan vatê; sûka şewitî, suka şewitî no ser nameyê çarşîye, bîyo Çarşiya Şewîtî.
Bi pêameyişê Berlînî yê serra 1878î de ame armanckerdiş ke herraya Osmanîyan de şarê Ermenîye bêrê pawitiş. Serra 1895î de Dewleta Osmanîyan de qanûnê reformî ser o nîqaş ameynî kerdiş. Demê nîqaşan zî mabenê şarê Misilman û Xirîstîyanî de zî hêdî hêdî pêkewtiş destpê kerdinî. Şarê Xirîstîyanê tersê hêrişê şarê Misilmanan ser o dikananê xo girewtê.
Demê akerdişê dikanan zî yew keso ke nîno zanayiş gule dikanê Xirîstîyanî ra veradayo û no ser Papola Şeyh Matarî de adir vejîyayo. Peynîya 3 roje ya adirî de Bazarê Xelayî, Kazanciyan, Kurkçuyan, Çarşiya Saraciyan û Çarşiya Derg zirar dîyê. Nê şewatî de nêzdî 4 hezar dikan veşayî, keye û dikanan ra hêriş ameyî kerdiş. Yeno vatiş ke demê veşnayişî de, taxê Xirîstîyanan ra hêriş ameyo kerdiş û nê hêrişan de zî nêzdî 5 hezar Xirîstîyan cuya xo dayê.
Destanê Aşik Melulî
Goreyê rîvayetêk Destanê ‘Âşik Melul’ destanê eşqê ermenîyêkî no dem ser ameyo nuştiş. Aşik Melul seba ke qetilan rixne kerdo no ser ameyo kiştiş.
Serra 1914î de şewatêko bîn vejîyayo, no şewat de zî demê Walîyê Amedî Mehmet Reşîdî, Bazarê Xeleyî de destpê kerdo. Mîyanê çend saetan de adir resayo Çarşiya Derg, Xenê Borsayî û Çarşiya Kazanciyan. No şewat de zî 1 hezar dikanî zirar dîyî, hewna no şewat de zî dikanê Ermenîyan ra hêriş ameyî kerdiş.
Nobedaran tena Misilmanan pawitê
Wezîrê Dahiliyeyî, vîlayetê Amedî ra telgrafêk erşawito û telgraf de ameyo vatiş ke nobederan mudaxaleyê şewatî nêkerdî, destûr dayê ke Misilmanan şewatî ra xilas bibê la kiştişê Xirîstîyanan ra zî bîyê semed. Telgraf de ameyo vatiş ke wa na babete ser o cigêrayişêk bêro kerdiş. Netîceyê cigêrayişî ser o çi heyfo ke belgeyo fermî çîn o. Ser şewatî ra di serre vîyarto la pankî nêameyo kerdiş no demî.
Peynîya îlan Komare, Çarşiwa Şewitî bîyo merkezê tîcaretî, na çarşi de westeyê kalay, keçe û kazanan estbî. Na çarşi de nameyêk (lakab) her esnafêk estbî; Kel Fahrî, Topal Çavuş, Şeytan Remo û Kupelî Miho nê nameyan ra sey nûmuneyêkî. Çarşiya Şewitî de kelmelê qeçaxî ke Sûrîye ra ameynê ardiş zî estbî, no ser çarşi ra her dormera merdim ameynê.
Baharatkar Kor Yusuf
Na çarşi de şarê Cihû, karê çercitî kerdinê. Hetanî serrê peynî zî na çarşi de esnafê Ermenî, Suryanî û Keldanî estbî. Çarşi de tewro zaf ameynî zanayiş dikanê Yusuf Seyrekî bî, no dikan peynî nameyê Baharatkar Kor Yusuf girewt. Kor Yusuf baharatê xo Bexda û Halebî ra ardinê. Yusuf Seyrek serra 1960î de dikanê xo dewrê Thomas Nalbantogluyî kerd û peynî şî Îstanbul de ca bî.
Çi heyfo ke mîyanê serran de xususîya xo Çarşiya Şewitî vînî kerd û nika çarşi de tena dikananê sol, cil û bergî estê la hema zî Çarşiya Şewitî ganîya xo domnena.
