Tarîxê Kurdan û Rojhelatê Mîyanênî de Cinîyê Kurdî her tim bi têkoşînê xo wayîrê cayêk girdî bîyê. Roja ewroyîne de zî cinîyê kurdî yê Rojhelatî edebîyat, sîyaset û komelî de wayîrê tesîrêk girdî yê. Mestûre Erdalane 200 serre vernîya nikayî de ciwîyaya û morê xo dayo edebîyatê Rojhelatê Mîyanênî ro û bîya yewin cinîya tarîxnase yê herême.
Tarîxê kurdan de cinî her tim mîyanê têkoşînê de yê û no têkoşîn tena yew het nîya, la zaf heta. Warê edebîyat û roşnvîrî ra bigîrê heta sîyaset cinî her tim cayêk taybet gênê. Cinîyê têkoşer ê kurdan bi xebat û têkoşînê xo tim verêçiman de û serkewte yê. Serra 1800î ra heta roja ma yê ewro bi hezaran cinîyanê kurdan morê xo tarîxê herême û kurdan dayo. Taybetî cinîyê kurdî yê Rojhelatê Kurdîstanî warê edebîyat, sîyaset û komelî de xeylê xurtê û wayîrê cayêk girdî yê. Nê cinîyan ra yew zî Mestûre Erdelanî ya. A di Rojhelato mîyanên de yewin cinîya ke serê tarîxî de kitab nuşto û seba cinîyan bîya nimûmeyêka girde.
Yewin tarîxnasa cinî yê Rojhelatê Mîyanênî Mestûre Erdalanî ya
Mestûre Erdelanî (1805–1848) ke bi nameyê Mahşeref Xanim yan zî Mestûre Kurdîstanî zî yena naskerdene, tarîxê kurd û Rojhelatê Mîyanên de şexsîyetêka mustesna ya. Aye sey yewin cinîya ke kitabê tarîxî nuşto yena qebûlkerdene. Mestûre Erdelanî şaristanê Sine yê ke paytextê mîretîya Erdelanî bî, maya xo ra bîya. A kênaya Ebdûlhesen Begî bîya ke yew keyeyo namdar û xonas yê Sineyî bî. Seba ke keyeyê aye muhîmî dayene perwerdeyî, aye gedeyî xo de dest bi musayîşê ziwanê kurdkî, farisî û erebî kerd û warê edebîyatî, fesefe û dinî de bîya wayîrê zanayîşêk xorînî.
Mestûre Erdelanî bi mîrê mîretîyê Erdalanî Xusrev Xanê Erdelanî reyde zewecîya, Yeno vatene ke Xusrew Xan semedê aqil û şaîrîya aye zaf qimet dayene aye. Badê mergê Xusrew Xan, seba ke mîretîyê Erdelanî kewt binê tesîrê nakokîyanê sîyasî, cuya Mestûre zî bi koçberî û xemgînî derbas bî.
Tarîxê Erdelanî bi destê Mestûreye ame nuştene’
Mestûre Erdelanî Tarîxê Erdelanî nuşto. No berhemê aye tewr namdar o. Nê kitabî de, aye tarîxê mîrêtîyê erdelanî bi ziwanêko edebî û zanistî nuşto. Bi nê kitabî a bîya yewin cinîya tarîxnase yê Rojhelatê Mîyanên. No berhem tarîxê kurdan de şorişêk o. Çi ra no kitab hende muhîm o? Mestûre no kitab tena bi hesnayîş ney, la bi cigêrayîşan ê serê belgeyanê resmî yê mîretî û çimdarîyê xo nuşto. No kitab yewin tarîxê mîretî yê ke hetê cinîyêk ra ameyo nuştene. Aye kitab de muhîmî daya cuya komelî, kultur û keyeyê ke wayîrê îktîdarî yê. Her çiqas a bi xo endamê keyeyê ke serdestî bîya zî, zafê cayan de bi hewayêko rexnegir û objektîf nêzdîyê serebûtan bîya.
Mestûre sembola roşnvîrîya cinîyanê kurdî ya
Mesture Erdelanî serdemêke de wendiş û nuştiş seba cinîyan zaf zehmet bî, sînorê komelî şiknayê. A sembolê roşnvîrîya cinîyanê kurdî ya. Ewro şaristanê Sine de peykerê aye ameyo viraştene û sey rûmetê edebîyatê Kurdkî yena naskerdene. Mestûre Erdalanî serra 1848 de şaristanê Silemanî de cuya xo ra bî û goristanê Girê Seywan de ameya definkerdene. Nuştoxî û roşnvîrî ke serê cuya Mestûre Erdelanî cigêrayîş kerdo, bi vatena “Mestûre Erdelanî tena rûmetê cinîyanê kurdî nîya, la astereyêka geş a, asmenê tarîxî Rojhelatê Mîyanên de. Muhîmîya aye yê tarîx de ardo ziwan.
Stîlê şîîre Mestûre Erdelanî
Aye bi ziwanê kurdkî (zaravayê Hewremanî/Goranî) û Farisî şîîre zî nuştê û şîîranê xo de zafêrî behsê eşq, felsefe û dejê cuye kena. Mestûre Erdelanî şîîranê xo de ziwanêko xeylê nazik û tesîrdar bi kar ardo. Ê serdemî de ziwanê edebîyatî yê mîretîyê Erdelanî zafêrî Goranî bî. Şîîre aye tena behsê eşqî nêkenê; aye rerey heskerdişêk kûr û îlahî û rerey zî derdê komelî û şexsî gêna mîyanê rêzanê xo. Badê mergê merdêyê aye Xusrew Xan û rijiyayîşê mîretî, şîîranê aye de sey bêkesî, koçberî û hesreta welatî zaf zêde benê.
Hemberîya bi Nalî ra
Mesture Erdelanî serdemê xo de bi şaîranê girdan reyde kewta mîyanê hemberîya şîîran. Yew înan ra hember o tewr namdar şaîro gird Nalî yo. Yeno vatene ke Nalî seba jêhatîbîyayîş û ziwanê ey yê tûj, xeylê qedrê aye girewto la rerey mabênê înan de şîîre rexnegirî û tûj zî ameyê vatene. Ewro Mestûre Erdalanî sey sembola “Cinîya kurde yê roşinvîre” yena vînayene. Kurdîstan de xeylê dibistan, kitabxane û merkezê kulturî bi nameyê aye ameyê akerdene.
Nimûneyek şîîranê aye ra:
“Ez cinîyêka winaya ke her tîra tîrêje qelema mi ra rişêna,
Duştê aqilê mi, aqilê camêrdan kemî û zeîf manenê”
