Şêx Evdirehmanê Axtepî tarîxî edebîyato kurdî yê klasîk de estuneke sereke yo. O tena şaîr nîyo, eynî wextî de alimêko dinî, fîlozofêko tasewifî û zanayeyê komelkî bî.
Şêx Evdirehmanê Axtepî serra 1850 (Goreyê hinî çimeyan 1842)de dewa Axtepî yê serê qezaya Xana Axparî yê Amedî de ameyo dinya. O lajê Şêx Mihemmedê Kerpîlî yo. Ey medreseyanê Kurdîstanî yê namdaran de perwerde dîbî. Zanayîşê sey tefsîr, hedîs, fiqih, mantiq, felsefe, astronomî û tip’î de bîbî westa. Ey bi kurdkî, erebî, farisî û tirkî zanayene û bi nê ziwanan eserî nuştê, la giranîya ey her tim serê kurdkî de bîyo.
Şêx Evdirehmanê Axtepî 29ê adara 1910 de Amed de şîyo heqîya xo. Tirba ey dewa Axtepî de ya
Felsefeyê ey: “Eşqo îlahî û zanistî”
Felsefeyê Axtepî serê estunan de awan bîyo. Tasewuf: Şîîre ey de tesîrê felsefeyê “Wehdetul wucud” yeno vînayene. Goreyê ey ra kaînat eyneyê homayî yo û merdim bi raya eşqî eşkeno bireso rastîya heqîqetî.
Têkilîyê dîn û zanistî: Eksê xeylê zanyaranê zemanê xo, Axtepî giranîyêka zêde dayo zanistîyê asmenî û fizîkî. Ey bawer kerdene ke naskerdişê kaînatî raya naskerdişê afirînerî yo.
Neyewperwerî: Her çiqas şêxêke neqşîbendî bo zî, şîîranê ey de hişmendîyê kurdîtî zaf xurt o. Ey qimet dayene perwerdeyê bi ziwanê dayîke.
Muhtewa û stîlê ey
Şîîre ey binê tesîrê ekolê Melayê Cizîrî û Ehmedê Xanî de yê. Dîwanê ey de kurdkî hênîya felsefe û hunerî ya. Nuşteyanê ey de ziwanêko estetîk û herikbar esto. Ey sey çekuyê “mey”, “saqî”, “perwane” û “şem” (mume) bi manaya tasewufî de şuxulnayê. “Mey” ey hete zanayîş û eşqo îlahî yo. O şîîranê xo de rexneyanê huşkî ro nêzanayîş û ê kesê ke dîn seba menfîetê xo bi kar anê kerdêne.
Berhemê ey yê sereke wina yê:
* Diwanê Ruhî: Şîîrê heskerdene, tasewufî û felsefî.
* Rewd-un Neîm: Cuya Pêxemberî bi kurdkî (Metnê menzûm).
* Kîtab-ul Eşqal: Derheqê geometrî û astronomî de yo.
* Tebpet-ul Heywanat: Derheqê taybetmendîyanê heywanan û tip’î de yo.
