Rojhelatê Kurdîstanî bi erdê xo yê hîra, nufusê xo yê zafêrê 10 mîlyonî û bi çimeyanê xo yê enerjîyî, ewro Rojhelatê Mîyanênî de sey kelaya zîhnîyetî ya neteweyî vejîyeno vernî. Her parçeyê nê erdî, bi veng û rengê kurdîtîye ameyo neqişnayene.
No erdo ke sînoranê Vakurê Kurdîstanî ra heta xorînîya merkezê Îranî û sînoranê Başûrê Kurdîstanî derg beno, bi tarîxê xo yê xorîn bingeyo tewr bihêz ê kurdîtîye yo. Rojhelato ke çar parçeyanê şaristananê sereke Urmîye, Sine, Kirmanşan û Îlamî ameyo parçekerdene, bi qezayanê xo yê stratejîk mozaîkêkê kulturî yo bêemsal xo de hewîneno.
Warê hunerî: Sine
Demo ke merdim verê xo dano Rojhelat, şaristanê Kurdîstanî bi merkezê xo yê şaristanê Sine vejîyeno vernî. Sine ke bi nufusê xo yê zafêrê 500 hezarî sey “Şaristanê UNESCO yê Muzîkî” ameyê tescîlkerdene, bi amûrê defî û mîmarîya xo ya sade sembolê hunerê Kurdkî yo.
Seqiz, Bane û Merîwan
Dorê nê merkezê hunerî, têgêrayîşê aborî bi şaristananê sey Seqiz, Bane û Sahîb geş beno. Seqiz sey şaristananê tewr kehen ê dinya û merkezêkê bazirganî yê tarîxî vejîyena vernî. Şaristanê Bane ewro pêroyê Îranî de sey zerrîya bazarê kelûpelan yeno naskerdene û Merîwan zî Gola Zerîbare ya efsûnî û dergehê sînorî yê Başmaxî, sey Motorê aborî hêrême de kar keno. Deşta tewr hîra de zî, şaristanê Dîwandere de potansîyelê xo yê ramitişî, qezayanê sey Kamyaran, Bîcar û Qurwe, xerîteya komelkî û aborî ya nê şaristanê temam kenê.
Şaristano kozmopolît Urmîye
Vakur de na xerîteya girde, şaristanê Urmîye sey dergehêko kozmopolît ca gêno. Şaristanê Urmîye bi nufusê xo yê 750 hezarî, cayê pêvînayîşê kurd û azerîyan o û eynê wextî de ermenî, asûrî tîya de ciwîyenê. Her çend merkez de nufus têmîyankewte zî bibo, dewe û qezayê derûdorî zî bi temamî kurd ê. Herêmê sey Biradost, Soma, Tirgever, Mêrgever û Nazlû bi xozaya xo ya ya asê sey kelaya pawitişê nasnameyê kurdî yo.
Merkezê sîyasî û roşnvîrî
La wexto ke behsê zîhnîyeto neteweyî bibo, di şaristanê sey mezg û zerrîya Rojhelatî vejîyenê vernî. Şaristanê Mehabadî paytextê manevî yê kurdan o ke bi mîrasê Komara 1946î hema zî merkezo sîyasî yo. Şaristanê Bukanî bi nufusê xo yê ciwanî sey merkezê huner, edebîyatê modernî û ramitişê averşîyaye ameyo naskerdene. Nê herêmî de aborî destê şaristananê sînorî yê Pîranşar, Serdeşt, Xoy û Makûyî de yo. Qezayê sey Şot, Poldeşt, Çaldiran, Dîlmeqan û Qerezîyaedîn sînorê bakurî pawenê û şaristanê Rebet, Nexede, Mihemedyar û Şino cuya aborî ya rojane dîyar kenê. Tîkab, Şahîndij û Mîyandav zî sey nuqtayê pêdîyayîşê kulturî yê rojhelatê şaristanê cayê xo gênê.
Şaristano tewr gird Kirmaşan
Kirmaşan şaristano tewr gird ê kurdan o. Bi nufusê xo yê zafêrê mîlyon û nîm, no şaristanê pêdîyayîşê kurdanê sunnî, şîî û yarsanî yo. Kirmaşan bi cayanê Bêstûn û Taqê Bostanî rûmetê tarîxê kehenî xo de hewîneno. Qezayê Ciwanro, Riwanser, Şabad û Gêlan merkezê muhîm ê eşîranê girdan ê ke pawitişê herêmî de tesîrêko tarîxî est o. Her çend tîya de mezhebî cîya bibê zî hemwelatîyê şaristanî bi nasnameya xo yê neteweyî vejîyenê vernî.
Heybetê Hewremanî
Xorînîya koyan de, herêma Hewremanî bi qezayanê Pawe, Newsûd û Nodşe sey tabloyêkê mîmarî yê bêemsal aseno. Pawe ke mîyanê lîsteya UNESCO’yî de yo, bi ziwanê xo yê kehen û xozaya xo ya koyî mîrasêko gandar o. Heto bîn ra Qesirşîrîn û Serpêlê Zehaw sey dergehê lojîstîkê ver bi Îraqî stratejîk ê.
Deryaya enerjîyî: Îlam
Li başûrê Rojhilat, parêzgeha Îlamê warê kurdan e. Bajarê Îlamê, ku di nava daristanên berûyê yên Zagrosê de hatiye avakirin, bi navçeyên xwe yên mîna Eywan, Zerne, Asmanawa, Çewar û Melikşayê reseniya xwe diparêze. Ev herêm her çend bi xwedîkirina heywanan û çandiniyê bi navçeyên mîna Çerdawil, Şêrwan, Awdenan, Bedre, Mûrmûrî û Serawbax were naskirin jî, li ser deryayeke enerjiyê rûniştiye. Navçeyên Dêliran, Mêran, Meyme û Zerênabad bi çavkaniyên xwe yên petrol û gazê, di aboriya giştî ya herêmê de xwedî girîngiyeke sereke ne.
Başûrê Rojhelatî de, şaristanê Îlamî warê kurdan o. Şaristanê Îlamî ke mîyanê daristanê mazêr ê Zagrosî de ameyo awan kerdene, bi qezayanê xo yê Eywan, Zerne, Asmanawa, Çewar û Melikşayî eslê xo paweno. Na herême her çend bi weyekerdiş û ramitişî bi qezayanê sey Çerdawil, Şêrwan, Awdenan, Bedre, Mûrmûrî û Serawbax reyde ameyo naskerdene zî, deryayêka enerjîyî ser o ronişta. Qezayanê Dêliran, Mêran, Meyme û Zerênabad bi çimeyanê xo yê petrol û gazî, aborîya pêroyî ya herême de cayêko muhîm gêno.
Kurdê Xorasanî
Peynîya na xerîteya hîra de, vakurê rojhelatê Îranî de, Xorasan de, şaristanê sey Bocnûrd û Qoçan sey girawêka kurdî estbîyayîşê xo pawenê. No komelo ke seserrî yo erdê xo ra dûrî yo, hema zî bi sereberzî ziwanê xo û kulturê xo gandar verdayo û no nîşan dano ke sînorî nêeşkenê nasnameyan yewbînan ra aqitnê.
Rojhelatê Kurdîstanî bi şaristananê xo yê metropol, herêmanê xo yê stratejîk û nufusê xo yê ciwan ê mîlyonan, bingeyo tewr qewetin ê estbîyayîşê kurdan ê Îranî yo. Her şaristanêkê na herême, Sîne ra heta Mehabad û Kirmaşanî, parçeyêkê tarîxê kurdan o.
