Celadet Elî Bedirxan; Cuya ey tena hîkayeyê kesêke nîya la xeta pawitişê neteweyêke ya. Hawar, 15ê Gulane 1932 de Şam de ne tena sey kovarêke, la sey “hawarê” ziwanêke yê binê versîya dardekerdene û surgunî de mendbî ame dinya.
Mîraso ke Celadet Elî Bedîrxanî resna Hawarî, qonaxê Stenbolî yê seserra 19. dest pêkerd. Sey tornê Mîr Bedîrxan Paşa û lajê ey Emîn Elî Bedîrxan, Celadet Elî Bedîrxan zî mîyanê urf û adetê kurdî de pîl bî. Keyeyê ey hetê dewleta Osmanî ra amebî surgunkerdene, la înan tu wext kultur û vindertişê xo yê mîretî û waştişê azadî vîndî nêkerd. Celadet domanîya xo de surgunê Yemenî vîna; sey efserê Osmanî cepheyê Kafkasya de bî. La badê şerî, wexto ke sîstemo newe yê Tirkîya ame ronayene, seba Celadet Elî Bedîrxan û birayanê ey fermanê dardekerdene ame vetene. No qerar, bî destpêkê raywanîya bê agêrayîş yê ver bi Ewropa û Sûrîya.
Celadet Elî Bedîrxan Almanya de doktoraya xo ya huqûqi qedêna. La eleqeyê ey o sereke qanûnê dewletan ser o ney serê “qanûnanê ziwanî” bî. Ey unîversîteyanê Ewropa de vîna ke neteweyê modernî bi raya alfabeya standarte nasnameyê xo pawenê. Ê wextan Tirkîya de weşangerîya kurdkî bi temamî amebî qedexekerdene. Celadet Bedîrxan Şam de ziwanzano Fransij Roger Lescot reyde demêko derg serê gramer û tîpan de xebitîyayê. Înan bi hezaran çeku, bi hezaran vengê dewan û şaristananê Kurdîstanî analîz kerd. Netîce de alfabeya Latînî ya 31 tîpan ra pê yena amade kerdene. Na alfabe ewro pirda tewr gird a ke kurdan çar hetê welatî resnena pê.
Xo-naskerdiş ma rê raya xelasî û weşîye ya
15ê Gulana 1932 de hûmara yewin a Hawarî vejîya, Celadet Elî Bedîrxan wayîrê çapxaneyêk girdî nêbî. Bi îmkananê zaf kemî, bi daktîloyê ke tîpê înan bi destan ameyene ronayene, rîpelê Hawarî amede kerdene. Celadet Bedîrxan hûmara verêne de felsefeyê nê şorişî bi nê vateyan pênase kerd: “Hawar vengê zanayîşî yo, zanayîş xo naskerdiş o. Xo naskerdiş ma rê raya xelasî û weşîye ya.” Coka zî Celadet Bedîrxan vîndîkerdişê ziwanî sey vîndîkerdişê nasname û rûmetê neteweyî hesibnayo. Hawar tena kovarêke nîya, la artêşeke qeleme bî vera polîtîkayanê asîlîmîlasyon û parçebîyayîşî.
Ekolê Hawarî
Kovara Hawarî mabenê serranê 1932 û 1974 de 57 hûmarî ame çapkerdene. Yew detayê tewr muhîme yê na dosyaye stratejîya ravurnayîşî bî. Celadet Elî Bedîrxan seba şarê ke bi seserran alfabeya Erebkî bikar ardbî nêbo xerîb, 23 hûmaranê verênan de her di alfabeyî pîya bikar ardê. Badê serra 1935, kovare bi temamî bî Latînî. Binê sîwanê Hawarî de nameyê sey Osman Sebrî, Cegerxwîn, Nûredîn Zaza û Qedrîcan resayê. Nê nameyî badê ra bîyê estunê edebîyatê kurdkî yê modernî. Hawarî bi rîpelanê xo yê Franskî sewbîna hewl da ke vengê kurdan biresno dîplomasîya Ewropa û bido mojnayene ke şarê kurdî wayîrê kulturêko xorînî yo.
Mîraso bêmerg: 1932 ra heta 2026
Her çiqas kovare serra 1943 de amebî girewtene zî, Celadet Elî Bedîrxan heta roja mergê xo yê serra 1951î de xebatê xo nêvindarnayê. Serra 2006 de, roja vejîyayîşê Hawarî sey “Roşanê Ziwanê Kurdkî” ame îlankerdene. Ewro, 15ê Gulane 2026 de, na xebata ke 94 serrî verê cû Şam de binê şertanê giranan ê surgunî de amebî dest pêkerdene, ewro pêroyî dinya de seba perwerdeyîyê bi ziwanê dayîke, xebatê akademîk û weşangerî benê mîsal û çimeyê tewr girdî.
