Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan nirxnayîşanê xo de seba çareserkerdişê probleman vano ke ganî Komara Tirkiya demokratîk biba û kokê probleman zî bi nedemokratîkbîyayîşê komare ra girêdaye yo. Wexto ke qanûnê bingeyîn o newe yeno munaqeşekerdiş, zaf madeyê qanûnê bingeyî ê nika, verê demokratîkbîyayîşê komare de asteng ê. Zafê nê madeyan zî netewe, kultur û ziwananê cîyayan înkar kenê û tirkîtî nê cîyayîyan ser ferz kenê.
Prosesê Aştî û Komelê Demokratîk ke bi vengdayîşê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî 27ê sibata 2025î de dest pêkerd, Vakurê Kurdistanî û Tirkîya de rojevo sereke yo. Bi destpêkerdişê prosesî ra zaf gamê tarîxî ameyî eştiş. Têgêra Azadîya Kurdistanî bi vengdayîşê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî şerê çekdarî yo 50 serrî peynî kerd. Meclisê Tirkîya de zî reya verênî seba çareserkerdişê persê Kurdî komîsyonêk ameyo awankerdiş. Komîsyonê Meclisî ke 18ê sibate de bi beşdarîya partîyanê sîyasîyanê parlamentoyî raporêkê hempar amade kerd, xebatê xo qedênayê. Amadekerdişê raporê hemparî yê Komîsyonê Meclisî ra nat, çimê raya pêroyî viraştişê qanûnan ser de yê.
Serê raporê Meclisî ra 3 aşmî vîyartî
Tewlî ke amadekerdişê raporê hemparî yê Komîsyona Meclisî ra zêdetirî 3 aşmî vîyartî zî, hîna seba viraştişê qanûnan planêk çin o. Meclisê Tirkîya ke aşma temuze de keweno tehtîl, waştişê raya pêroyî ya demokratîke o yo ke verê ke Meclis bikewo tatîl ganî qanûnî bêrê viraştiş. Seba viraştişê qanûnan her çiqas aşma Hezîranî bêra vînayîş zî, seba viraştişê qanûnan wextêko dîyarîyaye çin o. Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan o ke 24ê Gulanê de Girawa Îmralî de heyetê DEM Partî reyde pêvînayîş viraşt, dîyar kerd ke heme warê komelî de xetimîyayîş esto û coke ra ê seba ke pêvajo bireso netîce leze kenê. Reyna Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî nîşan da ke çarçoveya qanûnî eşkena kokê prosesê awan bikero.
Munaqeşeyê qanûnê bingeyînî û Komara Demokratîke
Reyna Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan nirxnayîşê xo yê peyênî de bale ante serê mudaxaleyanê vera CHP’yî û vat çîyê ke benê, bi çînîbîyayîşê demokrasiyêka raşte û sîyasetêko demokratîk ve girêdaye yê. Reyna Rayberê Şarê Kurdî seba prosesê nê nirxnayîşî zî kerdî: “Ganî heme hewldayîş; resnayîşê komara bi muhtewa û kulturêko demokratîk û awankerdişê sîstemêko weş ê hiqûqî wezîfeyêko sereke bo.” Hetê bînî ra zî Tirkîya de serê amadekerdişê qanûnê bingeyî ê neweyî ser o munaqeşeyî yenê kerdene. Qanûnê bingeyî nika serê esasê netewe-dewlete ameyo sazkerdene û zaf madeyê ci, netewe û bawerîyanê cîyayan ê ke binê serdestîya dewleta Tirkîya de ciwîyenê, çin hesab kenê. Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan bale anceno naye ser û vano ke ganî entegrasyonê Kurdan ê bi dewlete re serê esasê Komara Demokratîke bo.
Sîstemê netewe-dewlete, şer û pêkewtiş
Komara Tirkîya ke serê esasê netewe-dewlete ameya awankerdiş, netewe û bawerîyanê cîyayan çin hesab kena û nê se serrî de vera netewe û bawerîyanê cîyayan polîtîkayê asîmîlasyonî yenê rayra berdene. Polîtîkayê asîlîmîlasyonî yê vera netewe û bawerîyanê cîyayan bîyî sedemê şer û têkoşînî. Şarê Kurd vera polîtîkayanê asîmîlasyonî zaf reyî vejîya û serewedaritiş kerd. Netîceyê nê serewedaritişan de Vakurê Kurdîstanî de qetlîamê pîlî ameyî kerdene. Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan nirxnayîşanê xo de sebebê şerê çekdarî yo 50 serrî zî bi nedemokratîkbîyayîşê komare ra girêdaye yo û çareserî zî komara demokratîke de vîneno ke tede heqê heme netewe û bawerîyan yenê naskerdene. Qanûnê bingeyî, nika ke sey qanûnê bingeyî ê derbeyî zî yeno pênasekerdiş, zaf madeyan de heqê netewe û bawerîyanê Tirkîya çin hesab keno. Naye zî verê demokratîkbîyayîşê komare de astengîyan û probleman vejîyena werte.
Madeyê ke heqanê netewe û bawerîyan çin hesab kenê
Qanûnê bingeyî nika derbeyê serra 1982 de ameyo amadekerdiş, sere de kurdî, heqê heme netewe û bawerîyanê Tirkîya çin hesab kerdê. Na made ra, qanûnê bingeyî yê 2709î heme neteweyanê Tirkiya çin hesab keno û vano ke heme neteweyê ke Tirkiya de ciwîyenê tirk ê. Na made serê esasê netewe-dewlete ameya viraştene û verê heqê perwerdeyîya bi ziwanê dayîke û heqanê neteweyîyan de astengîyan vejîyena. Reyna made yewine ya qanûnê bingeyî ke sey “nêbedilîyenê” ameya pênasekerdiş zî vana ke ziwanê fermî yê dewlete Tirkî yo û nêbedilîyen o. Naye serê heme neteweyanê ke Tirkîya de ciwîyenê ziwanê tirkî ferz kena û bena sedemê polîtîkayanê asîmîlasyonî.
Tirkî ziwananê bînan ser o yeno ferzkerdiş
Madeya 2. qanûnê bingeyînî zî kokê polîtîkayanê asîmîlasyonî û helîyayîşê neteweyanê ke binê serdestîya dewleta Tirkîya de ciwîyenê vejîyena meydan. Madeya 2. de zî yeno vatene ke wendegeh û sazgehê fermî yê dewlete de dimayê ziwanê tirkî re bi tu ziwanî perwerde nêdîyeno û tenê ziwanê tirkî yeno xebitnayîş. Madeyê 3. yê qanûnê bingeyînî de zî yeno vatene ke heme hemwelatîyê ke Tirkîya de ciwîyenê tirk ê. Bi na made kurdî, armenî, lazî, Suryanî, çerkezî, erebî û heme neteweyî çin yenê hesabkerdiş. Ferzkerdişê tirkîtî yê serê neteweyan beno sedemê polîtîkayanê asîmîlasyonî, şer û pêkewtişan.
Şerhê serê peymananê mîyaneteweyî
Goreyê peymananê mîyaneteweyîyan ke Tirkîya zî ê peymanî îmza kerdê, tu netewe nêşkeno heqê perwerdeyîya ziwanê dayîke ra bêpar bimano. La tewlî ke Tirkîya nê peymanî îmza kerdê zî, seba ke sere de ziwanê kurdkî û ziwanê cîyayî wendegehan de sey perwerdehîya fermî nêrê dayîş, serê çend madeyan de şerh nabi ser. Tirkîya semedê nê şerhî zî nîşan dayo ke perwerde goreyê sîstemê “Tewhîd-î Tedrîsat” (Yewîya Perwerdeyî) bêro dayîş. Yanî perwerdeyo yewperest ke ziwan û bawerîyanê cîyayan çin hesab keno, do goreyê nê peymananê mîyaneteweyîyan qebûl bikerê û coka ra şerh nabî serê tayê madeyanê peymanan. Reyna Tirkîya peymanê mîyaneteweyîyê ke rayberîya herêmî re xoserîye danê zî îmza kerdê, la seba xoserîya rayberîyanê herêmî şerh nabi serê çend madeyan. Tirkîya na made 21ê Teşrîna Peyêne 1988 de îmza kerda û serra 1993 ra nat zî yeno caardene. La seba rayberîyanê herêmî şerh nabi serê madeyê xoserîye û na zî verê xoserbîyayîşê rayberîyanê herêmî de astengîyan vejîyeno.
Munaqeşeyê qanûnê bingeyînî û viraştişê qanûnan
Tirkîya de çarçewaya Prosesê Aştî û Komelê Demokratîk de, viraştişê qanûnan û amadekerdişê qanûnê bingeyî yê neweyî rojevê de yo. Komîsyonê Meclisî yo ke çarçewaya çareserkerdişê meseleya kurdî de ameybî awankerdiş, seba viraştişê qanûnan tayê pêşnîyazî kerdî. Viraştişê qanûnan yew ji rojevê sereke yê Tirkîya yo. Seba viraştişê qanûnan û munaqeşê serê aye de est ê ke verê ke Meclis bikewo tehtîl aşma hezîranî de qanûnî bêrê viraştiş. La heta nika seba viraştişê qanûnan wextêko dîyar çin o. Hetê bînî ra zî serê qanûnê bingeyî yê neweyî de munaqeşeyî yenê kerdene. Hem Serekkomarê Tirkîya Tayyîp Erdogan û hem zî Serekê Meclisî Numan Kurtulmuşî nîşan da ke hewceyî bi qanûnê bingeyîn ê neweyî est a ke vernîya demokrasî akeno û azadîya komelî xurt keno. Sere de DEM Partî, partîyê sosyalîst û demokratîkî yê Tirkîya zî bi serran o qanûnê bingeyî yê nikayinî rexne kenê û hewceyî qanûnêko newe ke seypêyî û azadîya şaran garantî bikero anê ziwan.
Komara Demokratîke û Entegrasyono Demokratîk
Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan nirxnayîşanê xo de vano ke problemê înan komare reyde çin a, la problem o yo ke komare demokratîk nîya. Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan o ke kokê probleman sey nedemokratîkbîyayîşê komare erjneno, seba çareserî zî demokratîkbîyayîşê komare pênase keno. Reyna Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan seba demokratîkbîyayîşê komare zî pêşnîyazê qanûnanê azadîye û entegrasyonê demokratîkî keno. Rayberê Şarê Kurdî vano ke kurdî û neteweyê cîyayî yê Tirkîya teberê qanûnan de ameybî verdayîş û bi entegrasyono demokratîk kurdî, netewe û bawerîyê cîyayî yê Tirkîya zî do bi heq û bîyayîşê xo tewrê qanûnan bê. Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan seba bîyayîşê entegrasyonê demokratîkî zî hewceyî bi qanûnanê azadî vîneno. Qanûnê azadî yenê na mana ke heme netewe û bawerîyî pîya bi awayêko têduşt û azad biciwîyê. Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan entegrasyonî serê esasê yewbînî de helîyayîşî nîyo, la serê esasê yewbînî qebûlkerdiş pênase keno. Yanî vera asîmîlasyonî, serê esasê ke bi heq û bîyayîşê xo heme neteweyî pîya biciwîyê. Naye ser o Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan wexto ke qanûnê bingeyînî yenê munaqeşe kerdene de, pêşnîyazê Komara Demokratîke keno. Çareserkerdişê meseleya kurdî zî bi demokratîkbîyayîşê komare ra girêdaye yo.
