Elewîyîye ke ma ci rê vanê “Rêya Heqî”, tenya yew bawerî nîya; a eynî wext de yew felsefeyê cuye, yew nîzamê komelî û yew kulturê gird a. Na raye de ca û cagehê “Cem”î zaf girîng o. Cem, hem dibistan o, hem dadgeh o, hem zî cayê îbadetî yo. Kirmancîye de û Rêya Heqî de Cem, merdiman ano pêser, zerrîyan keno yew û aştîye ronano.
Çekûya “Cem”î erebkî ra yena û manayê xo “pêserameyîş, kom bîyene” yo. La elewîyîye de manayê ci zaf xurt a. Cem, cematê “Qirxleran” (Çewresan) ra mendo. Goreyê bawerîye, demê “Bezma Elestî” de, bi serkêşîya Şahê Merdan Elîyî, çewres merdimî ameyê pêser û Cem girewto. A roje ra heta ewro, nê îbadetî rê vanê: “Cemê Çewresan”.
Cem bê “rizayîye” nêbeno. Verê ke Cem dest pêbikero, gani herkes yewbînan ra razî bo. Pîr yan zî Dede, cematî ra perseno: “Heq hûmet şima ra razî bo, şima yewbînan ra razî yê? Şima heqê yewbînan helal kenê?” Eke mîyanê cematî de yew kes cîranê xo ra, birayê xo ra yan zî yewna kesî ra razî nêbo, Cem nêgerîyeno. Ganî o problem uca de, “Meydanê Darî” de bêro çareser kerdene. Na xusûsîyet, Cemî keno yew dadgehê şarî. Merdim ke zerreyê xo pak nêkero, nêşeno tewrê îbadetî bo.
Des û Di Xizmetî
Kulturê Cemî de “Des û Di Xizmetî” est ê. Nê xizmetî, temsîlî yê:
Mursşîd / Pîr: Cemî îdare keno, serkêşê cematî yo. Temsîlkarê Hz. Muhammed û Hz. Elîyî yo.
Rayber: Hetkarê Pîrî yo, cematî rê rayberîye keno.
Çiraxcî / Delîlcî: Çiraye (delîl) rona keno. Na çira, nurê Heqî û roşnîya îlmî temsîl kena.
Zakir / Aşiq: Tembur cerneno û nefesan vano. Tembur, Cem de “Qurana Têlîne” ya. Vengê temburî, ruhê merdiman pak keno.
Supurgecî / Ferraş: Meydanê Cemî pak keno. Sembolîk o; hem erdî pak keno, hem zî zerrîya merdiman ra kîn û nefretî erzeno teber.
Sakî / Sakacî: Awe yan zî şerbet dano cematî. Temsîlê awa Kewsere û şehîdanê Kerbela keno.
Peyk / Dawetker: Cematî xeberdar keno ke Cem est o.
Nîgehban / Paswan: Asayîşê Cemî ra mesul o.
Gozcî: Çimê xo cematî ser o yo, nîzamî kontrol keno.
Iznikçî / Meydancî: Postanê Pîran ra mesul o.
Qurbancî / Lokmacî: Lokma û qurbanan amade keno û pay keno.
Semahcî / Pervane: Eşqê Heqî reyde çerx benê.
Semah û lokma
Semah, beşê tewr muhîm ê Cemî ra yew o. Semah kay nîyo, reqs nîyo; yew îbadet o. Canî (merdimî), bi vengê temburî û nefesanê Zakirî, eşqê Heqî reyde kewnê vecde û çerx benê. Semah, gêrayîşê kaînatî û gêrayîşê gêrenikan (gezegenler) temsîl keno. Merdim semah de destê xo yê raştî keno a, destê çepî keno ver bi zerrîya xo. No vano ke: “Ez Heqî ra gêna, dana şarî. Ma de “mi” çin o, “ma” est o.”
Peyniya Cemî de “lokma” û “nîyaz” yenê vilakerdene. Herkes lokmayê xo ano, uca de beno yew û tîya de yenê borîyene. Na manaya pîl a ke vanê: “Aşê ma yew bo, karê ma rast bo”. Lokma, sembolê yewbîyayîş û parekerdişî yo.
Elewîyîye de Cem, dibistanê cuye yo. Merdim uca de beno “Însan-î Kamîl”. Kulturê Cemî, ziwanê ma, edebîyatê ma û nasnameyê ma heta ewro ardo. Ma Kirmancan (Zazayan) mîyan de Cem, eynî wext de cayê ciwîyayîşê ziwanê Kirmanckî yo. Dua û gulbangê ma bi ziwanê ma yê. Coka, seveknayîşê kulturê Cemî, seveknayîşê ziwan û nasnameyê ma yo. Rêya Heqî, raye, edep û erkan a; Cem zî merkezê na raye yo.
