Afganîstan de xizanîye xorîn bena, qedexeyê Talîbanî vera cinîyan, rijîyayîşê mekanîzmayê pawitene seba tedaya zereyê keyeyî yê cinîyan ser tehlukeyêko gird o. Na rewşe ra xelesnayena seba cinîyan çetîn kena.
Krîzê merdimîme Afganîstan de çiqas şino xorîn beno û rewşa cinîyan giran bena. Xeylî kesî hewceyê hetkarîya merdimîye yê; vêşanî, bêkarî û îflaskerdena xizmetanê pêroyî, cuya şarî zehmetêr keno. No semed ra tedaya cinîyan ser o zereyê keyeyî zî zêde benê û zaf rey nênê vînayene.
Serra 2021î ra nat badê ke Talîban ame îqtîdar, qedexeyî cinîyan ser rewşe giranêr bîya. Xeylî cinî kar gureye xo ra ameyî dûrkewtene û perwerdeyê kênayan ke 12 serrî ra pîlêrê ame astengkerdene. Sînordarkerdişê kar, perwerde û tewrbîyayena cinîyan ya cuya pêroyî de rayîrê xo pawitene û rewşa xo xelasnayene zî zehmet kena.
Pawitoxê heqê cinîyan û rojnamegeran yê Afganîstanî vanê ke bêçarebîyayîşê ekonomî, zewacê bi darê zorî û yê emir qijî zêde bîyî. Cinî zafane girêdayeyê mêrde yan zî keyeyê mêrdeyê xo manenê û tedaya zereyê keyeyî zî zafêr nimite manena.
Zewacnayîşê bi darê zorê cinîyan ver bi mêrgî beno
Hedîseyêka şaristanê Ghor yê Rojavayê Afganîstanî de eşkera kerd ke xizanî, zewacê bi darê zorî û bêcezayî senî cinîyan fîneno tehluke. Farzana, cinîya 18 serrî ya, qezaya Pasaband ya şaristanê Ghorî de ciwîyayêne netîceyê hêrişêk zereyê keyeyî de cuya xo ra bîya.
Goreyê çimeyêko Vengê Almanya rê qisey kerd û vat ke keyeyê Farzana ser hêriş ameyo kerdene. Doktorêk zî diyar kerd ke şopê derb û îşkenceyî leşa aye ser o ameyê tespîtkerdene û vat no cinayet o.
Ame zanayene ke Farzana bi darê zorî camêrdêko 50 serre yo ke di rey zewecîya yo ey reyde ameya zewecanayene.
Rojnameger û keyeyî yenê bêvengkerdene
Her çiqas tedayê ke cinîyanê Afganîstanî ser o bêrê zanayîş zî, xeylî reyan raya pêroyî de nêyena vînayene. Rojnamegerêko nêwaşt nameyê xo eşkera bikero vat ke Talîbanî zextê çapemenîye ser o zêde kerdê û rojnamegerî xeylî sînordar kerdê û vat: “Tu kes nêwazeno nê hedîsyan bikero xebere.”
Sîstemê huqûqê Talîbanî
Rêxistinê heqê merdiman vanê sîstemê huqûqî yê Talîbanî pawitena cinîyan ra dûrî yo. Rêxistinê heqê merdiman ê Efxan ê bi nameyê Rawadarî dîyar kerd ke belgeyêk sucî ya ke hetê Hibetullah Ahundzade ra ameyo îmzakerdene, vera standardanê heqê merdiman û mehkemakerdena adilane ya. Goreyê rêxistine ra belge de tedaya fîzîkî, psîkolojî û yan zî cinsî bi hawayêko eşkere qedexe nêkerdê.
Ferqê mabenê eşkerayîya fermî û rastîye
Talîban rexneyanê nêvînayîşê tedaya ke cinîyan ser o yê red keno. La ferqê mabenê eşkerayîya fermî û raştîye de gird ê. Qedexeyê perwerde, kar û cuya pêroyî ya cinîyanê ke teda vînenê zafêrî bêpawitene verdenê.
