Musa Kulu bal ant serê tarîxê 4ê Gulane qerarê Terteleyê Dêrsimî û dîyar kerd ke heta ke nasname, ziwan û statuyê şarê Kurdî (Kirmanc) bi huquqî anayasa de nêro tescîlkerdene, problemê nê welatî nêqedîyenê. 4ê Gulane bingeyê qirkerdişê kirmancan o.
4ê Gulana 1937î de Heyetê Vekîlan (Bakanlar Kurulu) seba “Tevgerê Tenkîlê Tuncelî” qerarê resmiyî girewt. No qerar mîyanê tarîxî de sey destpêkerdişê Terteleyê Dêrsimî yeno qebulkerdene.
Hemserekê Komeleya Demokratîke ya Elewîyan (DAD)î o verên û sîyasetkar Musa Kulu dîyar kerd ke bi nê qerarî hezaran merdimî ameyî kîştene, domanî keyeyanê xo ra ameyî remnayene û surgunêka pîle dest pêkerde. Loma şarê Dêrsimî na roje sey “Roja Şîyaye” yad keno.
Sîyasetê Înkarî û Planê Îslahatî
Musa Kulu ard vîre ke rîjîyayîşê dewleta Osmanîyan ra dima wexto ke cumhurîyete awan bîye anayasaya 1921î de Kurd, Laz, Çerkes û Ermenîyan cayê xo na anayasa de gırewt bî. La zaf waxt derbaz nêbî bi destê Ataturk û hevalanê ey anayasaya 1924î ameyê vetene. Goreyê sîstemê na anayasaya newîye gerê “Heme kes Tirk û Musluman bo.”
Kulu wina va: “Hereketê Îttîhat û Terakî 1915 de vat bî ‘ma êyê ke vanê Zo Zo (Ermenî) qedênayî, nika dore ameya êyê ke vanê Lo Lo (Kurd)’. Bi nê fîkrî 1925 de ‘Planê Îslahatê Şerqî’ amade kerdî û qirkerdişê Şêx Saîd, Zîlan, Agirî û Dêrsimî rayra berdî. Planê asîmîlasyon û înkarî bi nê planî rayra berdî. Hîna zî dewlete nê planan dana ramitene. No zîhnîyetê xo, fikrê înkar, asîmîlasyon û qirkedişî ra vêrdaye nîyê.”
Statu û çareserîya bi qanûnî
Musa Kulu qiseykerdişê xo de tarixe de çi qewimîyo çi ameyo serê kurdan ano verê çimanê xo û hîs û waştenanê xo wina domneno: “Nika jû masa qiseykerdîşî nîya ro. Serê nameyê şarê Kurd Îmrali, serê nameyê dewlete kî hukmat qisey keyno. Nika qiseykerdiş teyna nêbeno ganî heqê ma kurdan bi resmî bêrê girotena mîyanê anayasa û qanûnan. Eke prosesêkê çareserîye bibo, gerê dinya û dewletê girsî nê prosesî rê şahadîye bikerê. Her çî gerê bêro îmzakerdene û qeydkerdene ke dima ra reyna mase nêerzîyo we.
Heta ke kamîya ma, ziwan û kulturê ma anayasa de tescîl nêbo, çîyê cayê xo nêvîneno.
Nika Îran de, Irak de, Sûrîye de, Tirkîya de kirmancî bê statuyê. Kamîya Kirmancû hetê nê dewletan ra ebi anayasa qewul nêbîya. No çîyê de rind nîyo.
Na heqa kirmancûna, heta na heqa kirmancû nêdîye ci nê dewletî kî rehet nêkenê. Şerê mabênê kurdan û nê dewletan kî nêqedîno. Herkes naye ra zerar vêneno.
Çareserîya na mesela zî demokratîkbîyayena Tirkîyaya de ya. Demokratîkbîyayena Îran, Irak û Sûrîye de ra.”
‘Vengê xo berz bikerê’
Sîyasetkar Musa Kulu bi nê qiseyan ra dima venga sîyasetkar, rojnameger û heme şarî kirmancî da: “Çêyê xo de, dewa xo de, beledîyan de gerê vengê ma berz bo. Ebi qomê xo pîya, her roj û her saete û her ca de ebi vengo berz gerekê naye bîyarêne zon. Eke ma vengê xo berz nêkerime, hukmat tawayî ma nêdano. Heta ke dewleta Tirk nasname û xoserîya kirmancan qebul nêkero, no şer zî nêqedîno.”
