Tarîxê kultur û hunerê kurdî de tayê kesî est ê ke bi keda xo ya bêemsalê benê estunê sereke yê pawitişê vîrê komelî. Nê nameyan ra yew o tewr muhîm ke bi desan serran o bêvindertiş rêça veng û awazê kurdî gêreno, cigêrayîş û arşîv keno, muzîkolog Veysî Varli yo.
Muzîkolog Veysî Varli cuya xo seba muzîkê kurdî nîyaz kerda û ewro mîyanê komelî û dorûverê akademîk de sey referansêko ganî yeno qebulkerdene. Keda ey a 50 serran, sey pirdêk mabênê vîyarte û ameyoxî azê neweyî de cayê xo gêno.
Veysî Varli serra 1975î de gama yewine eşte mîyanê xebatanê muzîkî. Bîlhesa serranê 80 û 90î de wexto ke ziwan û kulturê kurdî ser o tedayî asta tewr cor de bîyê, ey dest bi xebatanê xo yê cigêrayîşî kerd. Varli ê serranê tarî û çetinan de fehm kerdbi ke muzîkê kurdkî vîrê neteweyî yê şarî yo. Bi nê zîhnîyetî, ey no vîr sey emanetêko tarîxî girewt serê milê xo.
Arşîvê 28 hezar deyîran
Varli dewe bi dewe, herême bi herême gêrayo, fekê pîr û kalan ra û dengbejanê tewr otantîkan ra bi seyan berhemî ardê pêser. Ê kasetê ke dewan de tersî ver ameyêne nimitene, destê Varli de bîyê qeydê dijîtal û kaxizê notayan. Ewro arşîvê ey de 28 hezar deyîrê kurdkî est ê. Na hûmare seba pawitişê mirasê fekî serkewtişêko bêemsal û xezînayêka neteweyî ya.
Zanistê muzîkî
Hetanê tewr xurt ê xebatanê Varli ra yew, pisporîya ey a dengbêjîya herêma serhedî ser o. Ey stîlê sey deyîre, heyranok û delîlo têra cîya kerdê û taybetmendîyê înan ê herême bi detayan belge kerdê. Varli keda xo bi berhemanê akademîk ê sey ”Dîroka Muzîkê Kurdî” û “Antolojîya Muzîka Kurdî”, “Dengbejîya Me” û “Gotinên Peşîyan û Folklor” tacîdar kerdê.
Vera talan û asîmîlasyonê hunerî yo
Veysî Varli ke ronayîşê Merkezê Kulturê Mezopotamya(NÇM) de zî rolêko çalak gîrewto, her tim vera asîmîlasyonê hunerî vinderto. Xebata ey a tewr muhîme, tespîtkerdişê deyîranê kurdkî yo ke ameye diznayene yan zî kerdê tirkî. Varli bi belgeyan dano mojnayene ke senî bi seyan deyîrê kurdkî, wextê ronayîşê komare û dima ra bi raya açarnayîşî ameyê diznayene û kerdê tirkî. Arşîvanê resmî de sey “Muzîkê Şarî yê Tirkî” ameyê tescîlkerdene. O vano ke na dizdîya hunerî hetêka polîtîkaya asîmîlasyonî ya. Varli naye wina pênase keno: “Gama ke deyîrêk yena diznayene, aye reyde hîkaye, cografya û vîrê şarê kurdî zî yeno vîndîkerdene. No tena babeta muzîkî nîya, babeta pawitîşê vîrê tarîxî yo.”
Kurdkîya qedîme de muzîkê kurdî ‘Lûrî’ bî
Varli cigêrayîşanê xo de berêko mîtolojîk û etîmolojîk akeno. Tespîtêko ey o tewr bale anceno zî çekuya “lûr”a. O vano ke verê ke mefhûmê muzîkî kokê ey yunankî yo bikewo ferhengê merdimîye, nameyê muzîkê kurdan ‘Lûrkî’ bî. No zî dano mojnayene ke muzîkî Kurdkî wayîrê tarîxî 5 hezar serrî yo ke zemanê Sumer, Hûrî û Mîtanîyan ra heta ewro ameyo.
Rexneyê vîndîbîyayîşê qirike ser o
Goreyê ey muzîkê kurdî sîstemê meqaman û venganê mîkrotonal ser o ameyo ronayene. Gama hunermendê neweyî cehd kenê ke deyîranê folklorîk bi enstrumananê Ewropayî yan zî bi teknîkanê înan biwanê, ê vengê nazikî vîndî benê. Varli naye sey eceknayîşê ruhê Kurdî pênase keno. Varli deyîrbazê neslê neweyî yê ke ruhê folklorî ra dûrî yê, sey bazirgananê hunerî vîneno. O tarzê wendişî yê teknîkê înan rexne keno û vano, “Kurdî ruhê muzîkê Kurdkî çin kenê, tirk, ereb û farsî zî ziwanê ey çin kenê.” Seba ey, pawitişê muzîkê kurdî, pawitîşê rûmet û nasnameyî yo.”
