Gaxane seba elewîyan û şaranê Mezopotamyayî mîjdanîya serra newîye ya. Serra verêne yena rastkerdene û serra newîye zî bi loqman bi mîyazan nîyetê rindîye yena verarkerdene. Gaxane 21ê kanûne de dest pêkeno, peynîya hewteyê verênî yê aşma zimistanî çeleyî de qedîno.
Elewîyan mîyan de Roşanê Gaxanî oxirkerdena serra verêne û pêşwazîkerdena serra newîye temsîl keno. Kurdan mîyan de Kalê Gaxanî ra, ca bi ca, Gaxan, Gaxand, Gaxande, gaxend, goxend, Kosegelî, Kalo, Kalo Kose, Sera newîye û Sersal zî vajîyeno. Reyna maneyê Gaxanî zî goreyê herêman û kulturê înan vurîyeno labelê hema hema pêrûne de zî girêdayîyê serra verêne û newîye û zimistanî yo.
Zafêrî mîyanê kurdanê elewî de gandar o
Gaxan, kurdanê sunîyan mîyan de çiqas ke tayê cayan de bêro pîrozkerdene zî tesîre Îslamîyetî û asîmîlasyonê dewlete ra sebeb endî vera vîndîbîyayene şono.
Zafêrî Roşanê Gaxanî zaf xurt nêbo zî Kurdanê Elewîyan mîyan de hîna candar yêno cûyene. Tesîrê asîmîlasyonê dewlete yê seserre, welat ra durîkewtış, ziwan û kultur ra durîkewtiş biwazê nêwazê şarê ma rojanê xo yê pîrozan ra zî durî vîst. Rêyna zî şarê ma xover da û kulturê xo yo qedîm pawit ard heta nê rojan.
21ê kanûne ra heta hewteyo verên ê çeleyî
Roşanê Gaxanî, mîyanê kurdanê elewî de 21ê kanûne de dest pêkeno. Tayê cayan de roje girewtene çin a. Tayê cayan de zî hîre rojî roje gênê û aye ra dima, mîyaz (pêsare) vila kenê. Bî danê şanî gaxane pîroz kenê. Gaxane peynîya hewteyê verênî yê aşma zimistanî çeleyî de qedîno. Goreyê tayê cigêrayox û zanayanê elewî roşanê Gaxanî, Roşanê aşma Xizirî, Roşanê Heftemalî (Newroz) û Roşanê Xizir Elyasî girêdayîyê yewbînî yê û nê pêro pîya serra nêwîye awan kenê.
Gaxan roşanê şaranê rojhelatê mîyanênî yo zî
Gaxan roşanêdo firaz o û xeylî bawerî û kulturanê rojhelatê mîyanênî de ca girewto. Gore tayê cigêrayoxan, mabênê Gaxan û roşana Zerdeştîyan Gahanbarî de tekîlîye est a. Aye ra Gaxanî bene resnenê Zerdeştîyan. Tayê çimeyî zî bene resnenê Mîtraîzmî. Xiristîyanî na roşane sey rojbîyayişê pêxamberê xo Hz. Îsayî fîraznenê. Yarsanî (Kakayî) kî hîre rojî rojê gênê dima zî pîroz kenê. Kurdê êzîdî nê roşanî ra vanê “êzî.” Bawerîya êzîdîyan de zî roşano tewr pîroz “Roşanê Êzî” yo. No roşan, her serre aşma kanûne de yeno pîrozkerdene. No roşan, hem sembolê afernayîşê dinya yo hem zî nîşanê hurmetê vera Xudayî yo.
Maneyê Kalik û Fatike
Gaxanê mîyanê kurdanê elewî de cem zî est o û wayîrê cayêdo muhîm o. Gaxane de yew çalakîya tewr muhîm û balkeşe zî gêrayîşê Kalik (Kalê Gaxanî) û Fatike yo. Goreyê tayê cayan Kalik merdeyê Fatike yo. Goreyê tayê zanistan û cayan zî Kalik temsîlkarê serra kehene, Fatike zî temsilkarîya serra newîye kena. Aye ra Fatike hetê seran ra Kalikî ra zaf ciwanêr a. Kalikî emrê xo ardo peynîye, Fatike newe dest bi cuye kena. No semed ra pîştîya Kalikî de turik yan zî hermeyê ey ser ro heqbe û destê ey de zî gapole (çogana kalbîyayene) est a. Henî ke bîyo kal bi zehmet rayî ra şino. Fatike ciwan a û mîyanê kincanê renginan der a. Wexto ke raye ra şona reqesîna û teqesîna.
Serre mîyanê weşîye de ravêro
Kalik û Fatikê keye bi keye fetelînê, serê serra înan pîroz kenê, wazenê şarê înan bikewo serrêda rind û bi berekete. Serre mîyanê weşîye de ravêrena. Tena seba mordeman nê seba heme heywanan û dar û berî zî venga Heqî danê. Pisînga zerî ra kutikê verê keberî ra heta verg û yabanî û dar û berî hîratîye vazenê. Çike zimistan seba her çî çetinîya.
No sire de çîyê werî danê arê. Demê gêrayîşî de kalik û Fatike de doman û xortî kî dormeyê Fatike de ênê û şonê, wazenê Fatike biremnê. Kalik seba ke Fatike domanan û xortan ra bişevekno, ebi gapolê xo dano înan ra ke cira dûrî şorê. No zî bi kayî, bi keyf û eşq vêreno ra. Çike Fatike sey sembolê serra newîye yena zanitene.
Tewreyê tewrewanî seba pîyabîyayene yo
Demê keye bi keye gêrayîşê Kalik û Fatike de tewrewan kî înan de gêreno. Tewrewan, seba ke çî-mîyê werî yo ke arê dano pîştî kero, wezîfe gêno. Nê gêrayîşî de keyeyî goreyê îmkananê xo kartol, pîyaz, ron, ardî, toraq, pênîr, nîsk, nûk, dan, non, bastiq, goz, kakil, qax, pere, kincî ûsn. kenê tewreyê torbewanî.
Maneyê keye bi keye gêrayîş û çî arêdayene zî Roşana Gaxane de pîroz û balkêş o. Çike verî dewanê Kurdîstanî de zimistan çetin vêrdêne ra. Debarê tayê keyeyan wexto ke rind nêbî seba înan zimistan çetin vêrdêne ra. Seba ke nê keyeyî tengane de nêmanê û terba cîrananê xo weşîye de bikewê bihar no çîyo ke danê arê mîyanê înan de amêne parekerdene.
