Rojhelato Mîyanên ewro sey qadêka setrencî ya ke her gama ke ser o yena eştene, tesîrêko rasterast ameyoxê şarê kurdî ser o keno. Êdî sîyasetê kurdî baş fehm kerdo ke bêyê yewîyêka stratejîke mîyanê hedîseyanê Rojhelatê Mîyanênî de pawitişê destkewteyan mumkin nîyo. Labelê rixmê nê zîhnîyetî zî perso ke serê her kurdêkî de ca gêno, hema cewabê xo nêdîyo. Gelo çira yewîya sîyasîye ya kurdan nêbena?
Tarîxê Kurdîstanî bi peymananî ke peyê beranê girewte û odayanê tarî de ameyê îmzakerdene, qedeerê kurdan reyde kay kerdo. Serra 1639 û Peymana Qesrê Şîrînî ra heta xêzanê Sykes Pîcot ê serra 1961î herra Kurdîstanî sey qumaşêko bêwayîr mabênê împaratorî û netewe-dewletan de ameye parçekerdene. No parçekerdiş tena xerîteyan ser o nê cuya komelkî, aborî û psîkolojîyê şarê kurdî ser o zî birînê xorînî akerdê.
Xeta xoverdayîşî
Ehmedê Xanî seserra 17. de, demo ke Împaratorîya Osmanî û Sefewî herra Kurdîstanî kerdêne meydanê şerî, birîna tewr xorîn a kurdan dîbî. No zî bêîtîfaqîyê kurdan bi.
Rixmo ke bi xêzanê Brîtanya û Fransayî Kurdîstan bi çar parçe, şarê kurd hemverê nê parçekerdişî de bi zorî tu wext sereyê xo nêtewna. Şêx Seîdî ra heta Qazî Mihemed, Mele Mistefa Barzanî ra heta Têgêrayîşê Azadîye û Şorişê Rojava, xeta xoverdayîşî her tim gandar mende. Ewro her çar parçeyan de şarê kurd bi bedêlanê giran xover dano û no xoverdayîş bîyo sebeb ke persê, “Çira yewîya sîyasî nêbena?” reyna bibo rojevê sîyasetmedaran.
Çi bedilîya?
Dimayê pêvînayîşanê dîplomatîk ê Parîsî mîyanê raya pêroyî ya kurd de endîşeyê girdî virazîyayê. Nê pêvînayîşî sey planê dorpêçkerdişê destkewteyanê kurdan yenê erjnayene. Bi pêameyîşê Parîsî bi piştgirîya dewleta tirkan hêrişê vera Rojava vêşî bîyê û kurdan reyna bi çimanê xo dî ke qederê înan senî yewbînan ra girêdaye yo. Eke Rojava bikewa do Başûr bêpawitiş bimano; eke Vakur qels bo, do îradeyê heme hîrê parçeyanê bînan bêro şiknayene. Na rewşe Kurdîstan de sey cehdê newekerdişê Sykes Picotî yena vînayene. Amanc tîya de zaf eşkera yo. Bi serkêşîya dewleta tirkan wazenê destkewteyanê kurdan ê des serranê peyênan çin bikerê û dima ra herêma Başûrê Kurdîstanî dorpêç bikerê.
Hêrişî ginayê dêsê yewîya komelkî
Kurdî ver bi qonaxêko tarîxî şonê. Waştişê Xanî yo seba yewîye, ewro kuçeyanê Amed, Qamişlo, Mahabad, Hewler û Silêmanîyê de gandar beno. Pêroyê Kurdîstan û Ewropa de bi mîlyonan kurdî herikîyayê qadan û bi yew veng qîrayê û vat, “Yek e yek e yek e, gelê Kurd yek e” , “Rojava Rojhelat e Kurdîstan yek welat e.” No helwêstê şarî hesabê lêminî serûbin kerdê. Waştişê Yewîya Neteweyî bi vengo hempar kuçeyan de. Şarê kurdî yew3iye êdî sey tercîhêk nê, sey lazimtîyêka mendiş û nêmendişî vîneno. Sloganê, “Yew şar yew welat” mojneno ke şarê kurdî sînorê hişê xo de hewanayê û yewîye sey mertalê pawitişî yo tewr xurt qebul keno.
Astengîyê vernîya yewîya sîyasî de
Rixmo ke şar zerrî û hişê xo de yewîye awan kerda zî çira no daraxê fermî de nêyeno mohrkerdene? Çar sebebê serekeyî sey astengîyê bingeyin vejîyenê vernî:
Dewletî ke herra Kurdîstanî mabênê xo de pare kerda, yewîya kurdan sey tehlukeyê estbîyayîşê xo yo tewr pîl vînenê. Partîyê kurdî rîyê şertanê jeopolîtîkî ra bêçare mendî ke nê dewletan reyde têkilîyanê aborî yan zî dîplomatîk ronê. Tirkîya û Îran nê çîyî sey kozêkê vera yewîya kurdan şuxulnenê. Her gama ke nêzdîbîyayîşêk beno, bi tedayanê aborî yan tehdîtanê leşkerî vernîya ci gênê yan zî nakokîyanê zereyî hetê nê dewletan ra sey kozêk şuxulnenê.
Menfaetê partîyan
Tay partîyê girdî, menfaetanê xo yê partîtî yan zî keyeyî menfaetanê neteweyî ser o gênê. Ters û endîşeyê parekerdişê îqtîdarî ser o û kontrolkerdişê çimeyanê aborî, nêverdanê ke kombîyayîşê neteweyî daraxê eşkerayîyan ra vîyarê qonaxê pratîkî.
Cîyayîyê îdeolojîkî
Mabênê modelanê sey “Konfederalîzmo Demokratîk” û “Netewe-Dewleta Klasîk” de munaqeşeyê xurtî est ê. Rixmo ke Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan bi desan reyî vengdayo heme hetan ke bingehêko neteweyî de bêrê têhet zî hema zî encamêko şênber û domdar nêamyo girewtene.
Hêzê hegemonî
Hêzêhegemonîkî kurdan sey hemkarê domdar vînenê yan zî goreyê menfaetanê xo yê taktîkî komelê kurdî ra ewnîyenê. Ê nêwazenê sînorê herêmî bi temamî bibedilîyê. Çunke menfaetê înan ê dewletanê herêmî reyde do biherimîyê. No beno sebeb ke her tim kurdî sey komelêko kulturî bivînê. No zî nêverdano ke kurdî bi îradeyê xo yo zoser yewîyêka sîyasî awan bikerê.
Gelo yewîya sîyasîye mumkun a?
Rewşa nikayîne mojnena ke aktoranê sîyasî yê sereke zî êdî fehm kerdo ke rayîrêko bîn çin o. Eşkerayîyê peyên ê Hemserekê Konseya Rayberî yê KCK’yî Cemîl Bayikî yê derheqê awankerdişê platformêko neteweyî û eşkerayîya Serekê PDK’yî Mesud Barzanî ya ke vat, “Yewîya neteweyî ganî gird biba” nîşaneyê muhîm ê.
Sîyasetmedarê kurdî nika binê zorê tarîxî de yê. Eke nê serdemî de ke Rojhelato Mîyanên newe ra yeno dîzaynkerdene, Kongreya Neteweyî nêra awankerdene, beno ke seserrêka bîne zî bi vîndîkerdişan vîyara. Eke kurdî her çar parçeyan de Kongreya Neteweyî bikerê, do qadê mîyanneteweyî bêçare bimanî ke kurdan sey aktorêkê yew yê herême qebul bikerê. Pawitişo hempar û dîplomasîyo yewveng, do rayîr nêdo ke hêzê hegemonî kurdan tena sey hemkaraê demkî bivînê; do înan bêçare bikerî ke kurdan sey aktorê stratejîk bîvînê.
