Hereketa Şêx Bedreddînî tewr zaf herêmanê dewijan û zozanan de eleqe dî; çunke zext û tedaya dewlete zaf bî û şarê zozanan êdî zêdebîyayîşê bacan ra eciz bibî. Şêx Bedreddînî vera îqtîdarî dest bi têkoşînê şarî kerd.
Nameyê ey o eslî Bedreddîn Mahmud o û şaristanê Simavna yê Yewnanistanî de ameyo dinya. Derheqê ey de melumatî “Menaqibname”yî ra ke tornê ey Hafîz Xelîlî nuşto, ameyê girewtane. Demê nuştişê şîîran de ey nameyê “Bedrî” şuxulnayo. Pîyê ey Ebdulazîz o û o pê dersanê pîyê xo bîyo wayîrê zanayîşêko hîra.
Her kesî Şêx Bedreddîn goreyê xo şîrove kerdo. Tayênan vato o materyalîst o, tayênan zî vato o xoverdayox û şorişger o. Zaf eseran de Şêx Bedreddîn, Eflatunî ra dima sey sosyalîstêko pîl yeno dîyene. Eke merdim eserê ey ê bi nameyê **’Varîdat’**î ra biewnîyo, vîneno ke o rêgezê edalet, xoserî û azadî ser o vinderto. Goreyê Bedreddînî, azadîya merdimî tena pê azadîya huquq û dînî mumbkin a; yanî o behsê fikrê laîkî keno.
Şêx Bedreddînî waşt ke verê Lutherî reformêk bîyaro û Îslamîyetî newe ra awan bikero. Çunke goreyê ey, tena demê Hz. Mihemedî de Îslamîyet raşt ameyo famkerdene; la dima Emewî û Abbasîyan bi zîhnîyetê nîjadperestî û qabîlecîtî hereket kerd.
Wexto ke Şêx Bedreddînî sere wedarit, dewleta Osmanî parçe bîbî. Mihemed Çelebîyî newe dest pêkerdbî ke dewlete binê yew sîwanî de kom bikero. Şêx Bedreddînî tena seba dînî ney, problemanê sîyasî û ekonomîkan ra zî sere wedarna. Çunke a game dîn bîbî amurê yobazîye; Şêx Bedreddînî waşt ke mîyanê pergalê metafîzîkî de telakîyêko exlaqî awan bikero.
Bêkarî bî sebebî
Têgarîyîşê Şêx Bedreddînî zozanan de eleqeyêko pîl dî, çunke zext û tedaya dewlete zaf bî û şarê zozanan bi zêdebîyayîşê bacan ra bîbî eciz. Wayîrê tîmaran dewijan rê teda kerdêne. Tarîqatan şaristanan de fealîyetê xo rayra berdêne û Tirkmenî sey dişmenî nîşan dayêne. Bêkarî zî bî sebebêko bînê serewedarnayîşî.
Hereketê Şêx Bedreddînî rê heme grubanê muxalîfan eleqe mojna. Amadekarîya serewedarnayîşî serra 1391î de ameyê kerdene û serewedarnayîş serra 1416î de dest pêkerd. Şêx Bedreddînî vera îqtîdarî dest bi têkoşînê şarî kerd, çunke ey de zanayîşê Batinî û Zahirî bîbî yew. Serewedaritiş bi îdîaya îslahê Îslamîyetî vejîya û peynî de prensîbê sîyasî û dînî awan kerdî.
Fikranê Şêx Bedreddînî rê xirîstîyanan zî eleqe mojna
Coka îqtîdarî waşt ey sey kesêkê bêdîn û vera Îslamîyetî nîşan bido. Şêx Bedreddînî sey Qarbonarîyan û Heşhaşîyan rêxistina xo bi nimiteyî rayra berde. Ey waşt ke sey fikrê sosyalîzmî, heq û servet bi muşterekî vila bibo û heyetê îdarî hetê şarî ra bêro weçînayene.
Hereketê Şêx Bedreddînî tena bi erjanê dînî ney, erjanê bînan reyde zî vera îqtîdarî têkoşîya. Badê ke serewedaritişê Torlak Kemal û Borkluce Mustafayî hetê leşkeranê Osmanî ra ame vindîkerdene, moralê murîdanê Şêx Bedreddînî xirab bî û serewedaritiş vila bî. Şêx Bedreddîn serra 1420î de şaristanê Serezî de ame darde kerdene. Esteyê ey zî serra 1961î de Turbeya Mahmudê Dîyemî de ameyî definkerdene.
