Borsaya verêne ya Amedî verê rijnayîşî de ya şaristanê Amedî yew mîrasê xo yo zaf erjaye verê çiman de vîndî keno. Xano Pîl ke wexto vîyarte de wayîrê yew rolê girdî yê ekonomî bîy û vîr rê şaristanî pawitêne, ewro verê çiman de rijîyeno. Rijnayîşê nê awayî, çinkerdişê şahidê tewr girdî yê kokê tarîxê Amedî bi xo yo.
Şaristanê Amedî, mîyanê vîrê xo ya tarîxî û kulturî de wayîrê mîrasanê tewr erjîyaye yê şaristanî yo. Nê awayan ra yew zî nasname û kokê ne şaristanî paweno, bêguman Xano Pîl o. Na awayî ke mîyanê pelanê tarîxî û mîyanê şarî de sey “Çîfte Xan”, “Xanê Borsa” û “Xanê Bulgaran” zî yena şinasnayene, ewro qezaya Sûrî de ver bi çinbîyayîşî şino. Xano Pîl her çend 90 serre verê cû fonksiyona xo ya ekonomîk vîndî kerdo zî, sey yew şahidê gandarî yê vîrê Amedî erjê xo her tim pawito. La ewro, no vîr o tarîxî binê rijnayîşê de û paweyê newekerdişî yo.
Rolêko ey gird bîbî
Cigêrayîşê ke serê defteranê qeydanê bacê yê Osmanî de ameyî kerdene nîşan danê ke bingeyê nê xanî seserra 16. de, dorûverê serranê 1550-1580î de, wexto tewr zerrîn ê ekonomîya Amedî de ameya eştiş. Na awayî demanê vîyarteyan de sey qelbê borsaya birîsim, rûn û çermê Rojhelatê Mîyanênî piradayêne. Malê ercanî sey rûno sade, peşmî, mazî, goza tale û çermî şaristananê dorûverî sey Wan, Mûş, Qers, Erzirom û Bedlîsî ra ameyêne nê merkezî. Tarîxnasê seserra 18. danê zanayene ke serre bi mîlyonan kîlo rûn û techîzat nê merkezî ra ver bi Ewropa ameyêne şawitene.
Paytextê birîsimî
Estuna tewr sereke ya na mekanîzmaya ekonomîk a zafhetî, bêguman birîsim-îpeg bi xo bîyo. Bi seserran o ke dewanê Sûr, Lîce û Pasûrî de şar bi weyekerdişê kermanê birîsimî ra meşgul bîyêne. O birîsîmo xam ê herêmî yan zî karwanê ke Îran û Asyaya Mîyanêne ra ameyêne, verî nê xanî de ameyêne war. Îta de pisporê taybetî yê bi nameyê “Muqîm” kalîteya birîsimî kontrol kerdêne û vayîya aye yê borsayî dîyar kerdêne. O îpeg dima atolyeyanê Sûrî de bîyêne qumaşê erjayeyî û qesranê padîşah û mîran rê ameyêne şawitene.
Xanê Bulgaran?
Seserra 19. de, girewteyê sîyasî yê Bulgarî ke vera Împaratorîya Osmanî sere wedaritbî, surgunê Amedî ameyî kerdene. Girewteyê Bulgarî ke roje de îznê xebatê girewtêne, nê xanî de odeyî girewtêne û dest bi bazirganîye kerdêne. Seba serkewtiş û durustîya înan, no ca demêkê kilm de sey “Xanê Bulgaran” veng veda. Seserra 18 û 19. de, dewletê sey Fransa û Îngilîstanî zî temsîlkar û tercumanê xo odeyanê nê xanî de ca kerdbî. No ca bîbî cayê pêvînayîşê bazirgananê kurd, armenî, suryanî, yahudî, ereb û farisan.
Beşêke rijîyayo
Hetê mîmarî ra, Xano Gird kemeranê bazaltan ê sîyayan ra bi stilê kemeranê xetxetîyan ameyê viraştene. Awanî di qatî ya û di xananê pîlan ra pê yena. Hewşa verêne seba karanê borsayî û hewşa peyêne zî sey karwansaray, depo û axurê heywanan ameyêne şuxulnayene. Heyf ke no mîrasê tewr erjaye ê vîrê şaristanî, seserra 20. de derbeyêka gird werd. Wexto ke cadeyê Gazî ameyo hîrakerdene, beşê dîyin ê xanî bi maneyê plankerdişê newe yê şaristanî temamen ameyo rijnayene û ewro tena nêmeyê ey serê lingan de mendo.
Rewşa ewroyî
La wexto ke merdim ewro rewşa nêmcet mendeyî ra ewnîyeno, zerrîya merdimî veşena. Hewşê xanî temamî mîyanê telîyan, vaşanê huşkan û gemarî de vîndî bîyo. Ê kemerê ke bi hunerêkê berzî amebî munitene ewro lerzenê, tewanê darînî puç bîyê û dêsî ke şahîdîya tarîxê zaf-kulturî kerdêne, rijîyenê. Eke wextê ke nêzdî de destê restorasyonî nêreso Xanê Pîlî, no şahido bêveng ê Rayîrê Birîsimî do temamî bibo page û tena kitabhaneyê tarîxî de bimano.
