Pisporê ziwanî Serdar Balci, bale ant tehlukeyê medyaya dîjîtal û zîrekîya viraşte (AI) ya ziwanê Kurdkî ser o. Serdar Balciyî dîyar kerd ke algorîtmayî goreyê rastîya ziwanî nê, goreyê şuxulnayîşî xebitîyenê û vat: “Eke ma Kurdkîya standard qada dîjîtal de nepawî, ziwanê ma do binê seya ziwananê serdestan de vîndî bibo, şêro.”
Medyaya dîjîtal ewro bîya parçeyê cuya ma ya rojane. WhatsAppî ra bigirê heta Instagram, TikTok û YouTube; nê platforman nika herinda têkilîyanê komelkî girewta. Merdimî her roje nê platforman de nuşteyan wanenê, vîdeoyan temaşe kenê. Labelê eke ziwan rast nêro şuxulnayîş, tehlukeyê girani vejîyenê orte. Sosyolînguîst Serdar Balci, tesîranê nê platforman û muhîmîya rastşuxulnayîşî ser o qisey kerd.
‘Zîrekîya viraşte nêvana no şaş o’
Serdar Balciyî dîyar kerd ke platformê dîjîtalî hêdî hêdî kewtê cayê embazanê ma û vat: “Zaf kesî bê medyaya dîjîtal dest bi roja xo nêkenê. Na medya gelo baş a yan xirab a? Merdim nêşêno rasterast vajo xirab a, labelê bê standardîzasyonî na rewşe bena tehluke. Seba ziwananê ke statuyê înan çin o û nêbîyê ziwanê perwerdeyî, tehluke hîna girs a. Algorîtmayê nê platforman nêvanê ‘No Kurdkî raşt o yan nê’, tena şuxulnayîşî ra ewnîyenê. Gama ke kontrol çin bo, zîrekîya viraşte nê ziwanan wena û ana yew merhale ke êdî merdim nêşeno bi kitaban ti nêeşkenê ziwanê xo rast binusê. Şaşîyêka ke mîlyon de reyêk bêra kerdene, zîrekîya viraşte a şaşîye sey raştîye qebul kena.”
‘Vîrusê dîjîtal û ziwanê hîbrîd’
Serdar Balciyî bal ant vîrusanê ziwanî ser o û vat: “Ma nika vînenê, tayê programan de çekuyê Tirkî sey ‘aslinda’ yan zî ‘dogrusu’ kewenê mîyanê Kurdkî. Beno ke nê çîyî qij asênê, labelê vîrus zî bi çiman nêasêno. Girewtişê vernîya vîrusî, bedeldayîşî ra hîna erzan o. Nika zaf kesî WhatsApp de vanê ‘mi durumek pare kerd’ yan ‘qonumek bierşawe’. Nê çekuyî bingeyê algorîtmayî sey cinawir vera Kurdkî tuj kenê. Gama ke merdim klavyeya Tirkî yan ingîlîzkî bikar bîyaro, algorîtma ziwanê Kurdkî sey ‘Romance’ qebul keno. Bi nê qeydeyî ziwan beno di xetî: Yew ziwanê standard, yew zî ziwanê dîjîtal. Dima nê her di xetî êdî yewbînan ra fam nêkenê.”
Vakur de klavyeya Kurdkî nêna şuxulnayîş
Eke standardîzasyon çin bo, merdim çend xebat bikero zî, ziwan binê seya ziwananê bînan de maneno. Goreyê îstatîstîkan; Vakurê Kurdîstan de %84-86 klavyeyê ziwananê serdestan yenê şuxulnayîş. Seba ke herfî şaş nusîyenê, algorîtma vano ‘no ziwan mi rê nêbeno’ û ey nêvejeno vernîya merdiman. Na rewşe ziwanê hîbrîdî vejena orte ke tede gramer xeripîyeno û sadeyîya çekuyan vîndî bena şona.
Stratejiyê rizgarî û prestîjê ziwanî
Seba xelasîya Kurdkî, Serdar Balci vano ke her çîyî ra ver prestîjê ziwanî lazim o. No zîhnîyet wa nêro kerdene ke Kurdkî tena ziwanê dewe yan zî yê keyeyî yo; Kurdkî ziwanêko modern, zengîn û kehen o. Warê dîjîtalî de zî ganî mamosteyê ziwanê dîjîtalî bêrê perwerdekerdene û tedeyîyî ke yenê amadekerdene, wa bi Kurdkîyêka standard bêrê viraştene.
Seba domanan kartonfîlm û anîmasyon
Serdar Balciyî qiseykerdişê xo wina qedêna: “Nika algorîtma bîya mamosteyê gedeyan. Gedeyî êdî zafane bi dîmenan kifş kenê. Ziwanê ke eşnawenê eke standard nêbo, şaşîye sey raştîye qebul kenê. Ma rê bi hezaran anîmasyon û kartonfîlmê Kurdkî lazim ê. Wa estanekvatoxê neweyî bêrê perwerdekerdene ke bi vengê weş bala gedeyan biancê.”
