Sereka Sendîkaya DÎSK Genel Îşî ya Stenbolî Nebîle Irmak Çetîn dîyar kerd ke goreyê daneyanê UNICEF û ILO, dinya de nêzdîyê 138 mîlyon gedeyê karkerî est ê ke înan ra 54 mîlyonî binê tehluke de yenê xebitnayene. Irmak Çetîn va: “Seba gedeyan ganî sîstemêko winasîn bêro awankerdiş ke tede bi hewayêko azad û têduşt biciwîyê.”
Her serre 12ê hezîrane de karkerîya gedeyan yena rojev. Rêxistina Xebate ya Mîyanneteweyî (ILO) serra 2002î de, seba ke bal bianco xebitnayîşê gedeyan ser o 12ê hezîrane sey ‘Roja Têkoşînê vera Karkerîya Gedeyan’ îlan kerd. Zafaneyê welatanê dinya de gedeyî binê şertanê zaf giranan de yenê xebitnayene. Bi hezaran gedeyî cînayetê karî de cuya xo ra benê. Tirkîya zî nê welatan ra yew a. Tirkîya de gedeyî bêewleyî û hema emrê zaf şenik de yenê xebitnayene.
Sereka Sendîkaya DÎSK Genel Îşî ya Stenbolî ya Hûmara 5. Nebîle Irmak Çetîn, derheqê 12ê hezîrane ‘Roja Têkoşînê vera Karkerîya Gedeyan” de ajansê ma rê qisey kerd.
‘Gedeyî nêeşkenê mird biwerê, nêresenê ximetanê weşîye û perwerdeyî ra dûrî kewenî’
Nebîle Irmak Çetîn mojna ke Tirkîya de rîyê şer û rantî ra xizanî her roje hîna bena pîl û na rewşe tesîrêko xirab gedeyan ser o kena û wina vat: “Gedeyî nêeşkenê mird biwerê, nêresenê xizmetanê weşîye û perwerde ra dûrî manenê. TUÎK îstatîstîkan çewt keno labelê reyna zî goreyê TUÎK’î hûmara gedeyanê mabênê emrê 0-17 serran de Tirkîya de 21 mîlyon û 375 hezar û 930 yo. Grûba emrê 15-17 serran de 3,85 mîlyon gedeyî est ê û goreyê daneyanê fermî se ra 18ê înan, yanî 880 hezar gedeyî karker ê. Qijî bi taybetî qismê xizmet, ramitiş, meslekî û karsazî de, binê şertanê sey demanê dergan ê xebatî, heqdestê kêm û karanê giran de yenê xebitnayene. Tirkîya de qezenco zêde gonîya kedkaran ra awan bena. Goreyê raporanê çimdarîya xoseran, serra 2025î de tewr kêm 94 gedeyê karkerî cînayetê karî de cuya xo ra bîyê. Na hûmare sey asta tewr berz a serranê peyênan asena. Qismê ramitişî de 31 gedeyî, qismê meslekî de 27 gedeyî, qismê xizmetî de 20 gedeyî û qismê înşatî de zî 16 gedeyî cuya xo ra bîyê. Rîyê çinbîyayîşê şertanê ewleyî, nêdayîşê perwerdeyî û canêardişê qanûnanê ewleyî, nê cînayetê karî qewimîyenê.”
’54 mîlyon gedeyê karkerî binê tehluke de yenê xebitnayîş’
Irmak Çetîn da zanayene ke mîyanê nê krîzanê ekonomîk û polîtîkan de, keyeyê xizanî mecbûr manenê kegedeyanê xo bixebitnê. Gedeyî cayanê karî de rastê mobbîng, teda û keda erzan yenê. Hewş û heqê înan ê perwerde û rehetîye destê înan ra yeno girewtiş û tedayêka pîl a psîkolojîk vînenê.
‘Gedeyî herinda karkerî de ganî teşwîqê perwerdeyî bêrê kerdiş’
Irmak Çetîn dîyar kerd ke qedexekerdişê karkerîya gedeyan tena bi dewletêka sosyale eşkeno çareser bibo û wina domna: “Seba keyeyanê xizanî ganî piştgîrîya perwerde, weşîye û werdî bêrê dayene. Perwerde ganî bêheq bibê. Lazimtîyê werd, res û materayalê nuştişî yê wendekaran ganî bêheq bêrê dayîş. Heqê gedeyan heta 18 serrî ganî binê temînatê dewlete de bibê ke gedeyî bieşkê gedeyîya xo biciwîyê. Ganî sîstemêk bêro awankerdene ke gedeyî tede bi hewayêko azad û têduşt biciwîyê. Sewbîna, dûrvistişê gedeyan her tewir madeyanê hişber û grûbanê çeteyî ra ganî peymanêka komelkî bêra amadekerdene.”
‘MESEMî kedkarîya gedeyan normal kenî’
Nebîle Irmak Çetîn ard vîr ke Tirkîya de perwerde qezencî ser o yeno sazkerdiş û qiseykerdişê xo wina qedêna: “Merkezê Perwerdeyê Meslekî(MESEM) karkerîya gedeyan normal kenê. Goreyê cigêrayîşanê serra 2026î, wendekarê nê merkezan saetanê dergan de xebitîyenê û rastê qezayanê karî yenê. Goreyê daneyanê ÎSÎG’î, mabênê serranê 2023-2025î de tewr kêm 17 wendekarî nê merkezan de, cînayetê karî de cuya xo ra bîyê. Ganî nê merkezî seba gedeyan nê, seba merdimanê pîl ê bêmeslek xizmet bikerê.”
