Roniştişo verên yê Konferansê Sazgehê Ziwanê Kurdkî de serê Statuyê Huqûqî yê Kurdkî ame qiseykerdene. Na roniştiş de beşdaran balê ante serê qanûnanê mîyanneteweyîyan ê derheqê ziwanî de û wina vat: “Ganî qetî qanûno bingeyîn bêro vurîyayene û ziwanê ma bi qanûnan bêro garantîkerdene.”
Konferansê Sazgehanê Ziwanê Kurdkî bi sloganê ‘Statu ra heta perwerdeyî, seba muzakereyan çarçewaya ke newe’ Konferans Çand Amed o ke qezaya Yenîşehîrî ya Amedî de yo de virazîyeno, bi roniştişo verên yê bi sernameyê ‘Statuyê Huqûqî yê Kurdkî’ dewam kerd. Roniştişê bi sernameyê ‘Statuyê Huqûqî yê Kurdkî’ de moderatorî avûkat Mehmet Emîn Gokdemîrî kerd û Hemserekê Pêroyî yê HDPyî Cahît Kirkazak, Hemverfeka Komîsyonê Kultur, Ziwan û Hunerî ya DEM Partî Cemîle Tûrhallî û avûkat Ekrem Koçbaşi yo ke Îstanbul ra tewrê konferansî bîbî, qisey kerd.
‘Ziwan vîrê hemparî yo’
Cahît Kirkazakî ziwananê wayîrê statuyî yê dinya ra mîsalî dayî û wina vat: “Ganî ziwan bibo ziwanê cuye. Zaf pênaseyî yenê kerdene. Seba ke ma vanê ziwan nasname yo, Osmanîyan û dewleta Tirkî ewilî hêrişê ziwanî kerd. Ewilî dezgeyê Kurdkî ameyî qedexekerdene. Seba ke ziwanê Kurdkî nêbo ziwanê perwerdeyî, ziwan qedexe kerd. Zafê medrese, komele û mekteban de bi ziwanê Kurdkî perwerde ameyêne dayene. Bi taybetî hêrişê ziwanî Kurdkî kerd. Heme cayanê cuye de ziwan qedexe kerd. Wexto ke merdim Tirkîya de bi Kurdkî qisey keno, muameleyêko cîya merdimî kenê. Ganî na cîyayî û cezakerdene çin bo. Heqê ziwanî yo kolektîf est o. Ziwan eynî wext de vîrê hemparî yo, sey pirdêko.”
‘Ziwan û cuye pîya besteyî yê’
Cahît Kirkazakî bale ante serê qedexekerden da ziwanî û wina dewam kerd: “Reklamê Amedsporî yo bi Kurdkî qedexe kerdî. Problemê ma Kurdan hetê dewayan û huqûqî ra zaf ê. Ahmet Sureya Ozge Evren Serdozgerê Dadgehê Amedî bi. Vîranê xo de wina vano: ‘Rojêke ma dewa de bî. Dadgerêkî ciwanêko Kurd ra persî pers kerdî la ciwanî cewab nêda. Înan va çira, seba ke Tirkî nêzanêne. Dadgehî qerar da ke kesê ke Tirkî nêzano merdimêko bêfeyde yo û ganî bêro darde kerdene. Ew xort kewt xeyalê min. Min Serekwezîr Îsmet Înonî rê mektubêk erşawit û ey cewab da ‘ma do Kurd û Kurdîstanijan binpay bikerê’ No wehşet o.
A bîne zî vateyê ‘Kamber Ateş nasilsin’ o. Dayîke û lajî nê vateyî ra zêde nêeşkayê Zindanê Amedî de qisey bikerê. Her di zî pîya bermayê. Têkoşînê şarê Kurdî dewam kerd. Dewayanê KCKyî de embazanê ma pawitene bi ziwanê xo ra fek veranêda û o heq bi dest vist la ew heq zî bi pereyan o. Ziwan û cuye pê de besteyî yê.”
‘Bi têkoşîn do qanûnî bêrê viraştene’
Cahît Kirkazakî mîyanê cuya ra zî çend mîsalê astengiyanê vera kurdkî dayê û wina vat: “Eke ma qanûnê bingeyîn ê Tirkîya de bi ameyene nasekerdene, do heqê ma yê ziwanî zî înkar nêbînê. Çunke ma çin ê, loma zext û zilmî ma ser de ferz kenê. Ewro ra dima ganî weziyetê ma nêbo pawitena ziwanî, ganî bibo cuyayîşê ziwanî. Vîrê hemparî û mîrasê hezar serran ma bîyarê ewro. Di serrê peyênî de ma pawenê ke îqtîdarê Tirkîya gaman bierzo la çi heyf ke tu game çin a. Çunke çimeyê têkoşînê ma qanûnî nîyo. Têkoşînê ma meşrû yo. Eke ma bi şeklêko meşrû têkoşînê xo dewam bikerê, do qanûnî zî bêrê viraştene.”
‘Polîtîkaya netewperestîye Lozan ra dest pê kerd’
Dima ra Hemverfeka Komîsyonê Kultur, Ziwan û Hunerî ya DEM Partî Cemîle Tûrhallî qisey kerd. Cemîle Tûrhallî dîyar kerd ke meseleya ziwanî meseleyêka xorîna û wina vat: “Meseleyêka sîyasî ya. Ewnîyayîşê serê sîyasetî, serê cinîyan bi ziwan fam beno. Warê mi huqûq o. Eke çek siyaset bo, gule zî huqûq o. Cumhuriyet ra ver û heta nika mekanîzmaya dewlete serê çinhesabnayîşê kurdan ser o ya. Resmê Peymana Lozanî seba ma cayê şermî yo. Parçebîyayîşê Kurdîstanî na peymane ra dest pê kerd. Kurdistan uca de parçe nêbî, ame darde kerdene. Polîtîkaya netewperestîye Lozan ra dest pê kerd.” ‘Ganî qetî qanûno bingeyîn bêro vurîyayene’ Cemîle Tûrhallî bale ante serê qanûnanê bingeyînan ê serranê 1924, 1961 û 1982yî û wina dewam kerd: “Nê qanûnanê bingeyînan de ziwanê dewlete yo fermî Tirkî yo. Yew vano ziwanê fermî Tirkî yo. Yew vano ziwanê şarî ziwanê Tirkî yo. Tirkîya nê qanûnî viraştî û waşt ke parçeyanê bînan ê Kurdistanî de zî naye ferz bikero.
Dewlete heme cayanê cuye de seba ke sîstemetê xo awan bikero, goreyê xo qanûnî vetî û kerdî fealiyet. Serra 1925î ra heta nika şarê ma zî xo ver dano, qet sere nêano war û ziwanê xo heta roja ewroyî ard. Heme nameyê dewan û şaristanan ê kurd û armenîyan vurnayê. Heta serra 1957î heme nameyî vurnayê. No nika zî dewam keno. Hema zî nameyanê dewanê ma qebûl nêkenê. Ganî ma persê
‘Ma nê problemî senî eşkenê çareser bikerê’
Naye ser o sereyê xo bidejnê. Ma şerm kerdêne ke bi ziwanê xo qisey bikerê, no trajîk o. Ma yew dewrê neweyî ra derbas benê. Seba ke ma îtîraz kerd, nika no dewrê awankerdene dest pê kerd. Ganî ma naye qebûl bikerê û goreyê aye gaman bierzê.
Ganî qetî qanûno bingeyîn bêro vurîyayene û ziwanê ma bi qanûnan bêro garantîkerdene. La zaf çîyî ke ma zî bikerê est ê, ganî ma înan bîyarê ca. Qanûnê herfan nêverdeno ma ziwanê xo bikar bîyarê. Eke ma ziwanê xo derbasê qanûnan bikerê, heyat de zî do tesîrê ci bibo. Seba naye zî ganî ma bixebitê. Ganî bi qanûnan hinî selahîyetî bidîyê şaredarîyan, a wext ma eşkenê tîpanê xo bikar bîyarê.”
Îmkanê perwerdeyê bi ziwanê dayîke
Avûkat Ekrem Koçbaşî zî Pênaseyê Huqûqê Mîyanneteweyî û Endamanê Komelê Mîyanneteweyî kerd û qalê wezîfeyê Rêxistina Neteweyanê Yewbîyayeyan (NY) û huqûqê mîyanneteweyî kerd. Ekrem Koçbaşî şaxê Huqûqê Mîyanneteweyî rêz kerdî û wina vat: “Înan ra yew zî pawitişê heqanê merdiman o. Heqê ziwanî zî mîyan de ca gêno.”
Ekrem Koçbaşî balê ante serê heqê perwerdeyî yo ke huqûqê mîyanneteweyî de yo û ard ziwan ke ziwanî nêrê pawitene; heqê ziwanî yenê bikar ardene, musayîş û perwerdeyê bi ziwanê dayîke rêz kerdî û nê çîyî vatî: “Ganî dewlete bi îmkananê xo perwerdeyê bi ziwanê dayîke bido welatijan. Ganî dewlete seba temsîlîyetan cîyakarîya pozîtîfe bikero.”
Roniştiş bi pers û cewaban qedîya.
