Amed – Di 34emîn salvegera NÇMê de Hevserokê Komeleya Çandê ya Dîcleyê Celal Ekîn diyar kir ku desthilat naxwazin çandeke demokratîk, hemdem, wekhev, azadîxwez, kolektîv; jin, mêr, zarokan ji hev veneqetîne pêşbikeve û got: “Ruhê azadiyê li Rojava xurt e. Ji ber vê jî êrîşî çand, ziman û jinê dikin. Dixwazin çanda populîst û modernîteya kapîtalîst pêş bikeve.”
Gelê kurd xwedî çand û dîrokeke qedîm a bi hezaran salan e. Gelê kurd yek ji gelan e ku li Mezopotamyayê di afirandina çanda neolîtîkê de roleke bingehîn leyistî ye. Di çandinî, wêje, şano, govend, wêne û hwd. de bi hezaran berhem afirandiye. Ev gelê ku xwedî çandeke resen û qedîm, piştî avakirina Komara Tirkiyeyê di warê nasname, çand û ziman de rastî êrîşên pir berfireh hatiye. Ev sed sal in ji bo ku çand û zimanê gelê kurd bê bişaftin û qirkirin cûr bi cûr êrîş tên meşandin. Gelê kurd li hember van êrîşan bê guman her tim li ber xwe daye û hewldaye ku çanda xwe biparêze. Bi taybet piştî salên 1980yî dema têkoşîna gelê kurd pêşket, bingeh û derfetên xebatên çandî û hunerî jî pêşketin. Navenda Çanda Mezopotamyayê (NÇM) jî di encama vê têkoşîne de di 27ê Îlona 1991ê de bi pêşengiya komek rewşenbîr û hunermendên kurd ên wek Musa Anter, Îbrahim Gurbuz, Feqî Huseyîn Sagniç, Fîlîz Oguz, Elî Temel ve li Stenbolê Beyogluyê, taxa Tarlabaşiyê hat avakirin. Mirov dikare bibêje ku NÇM ji wê rojê heta îro ji bo gelê kurd bûye dibistaneke çand û hunerê.
Di salên 90î de bi milyonan kurd neçar mabûn koçî Stenbolê bikin. NÇMê bi hezaran zarokên kurd li ser ensturmanên muzîkê, bi dersên wêje, dîrok, sosyolojî, felsefeyê û gelek mijarên din de bi zimanê dayikê perwerde kir. Rê neda ku ew di bin polîtîkayên bişaftinê de ji ji çand, ziman û hişmendiya netewewî dûr bikevin û ji xwe biyanî bibin. Zanyarê kurd Apê Musa anku Musa Anter, Fewzî Bîlge, Cemşîd Bender, Abdurehman Dure, Îsmaîl Beşîkçî û bi dehan kedkarên din di kar û xebatên NÇMê, di perwerdekirina zarok û ciwanên kurd de kedeke giranbuha dan. NÇM di heman demê de kovareke wejeyî, dîrokî û çandî ya bi navê Rewşen jî derdixe. Di kar û barên derxistina kovarê de Îbrahîm Genç û siyasetmedar Edîbe Şahîn roleke sereke pêk tînin. NÇM bi avakirina komên muzîkê yên wek Koma Çiya, Koma Gulên Mezrabotan gelê kurd di warê hest û ruhî de xwedî kir. Têkildarî 34emîn salvegera avakirina NÇMê Hevserokê Komeleya Çandê ya Dîcleyê Celal Ekîn û xebatkara Ma Muzîkê Evîn Tîryakî ji ajansa welat re axivîn.
‘Gel qasedên kurdî veşartî guhdar dikirin’
Celal Ekîn da zanîn ku di salên 90î de êrişên pir zor û zehmet li ser gelê kurd hebûn û li Bakûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê kesî nikaribû qasedeka kurdî bi awayekî serbest guhdar bikira û got: “Gel qasedên kurdî veşartî guhdar dikirin. Di wan salan de gelek berhemên muzîka kurdî dihatin afirandin, taybetî jî berhemên ku mijara wan jiyana hunermendên şoreşger bûn di nav gel de eleqeyeke zêde didîtin û gel li wan xwedî derdiket.”
‘Kelecan û xwedîlêderketina gel hêz û moral da hunermendan’
Celal Ekîn diyar kir ku heya salên 90î jî sazî û pergaleke ku di warê muzîkê de gel perwerde bike tunebû û wiha axivî: “Komek rewşenbîr û hunermendên kurd li Stenbolê di sala 1991ê de biryar dan ku navendeka çandê avabikin û piştî nîqaş û amedekariyan bi navê Navenda Çanda Mezopotamyaya Jorîn navendek hat avakirin. Kelecan û xwedîlêderketina gel hêz û moral da hunermendan dest bi xebatên xwe kirin. Lê di warê akademîk û zanistî de mîraseke ku mirov ji xwe re mînak bigire û li ser wê perwerdeya ziman, wêne û muzîkê bide tunebû. Ji ber wê jî zor û zehmetî pir bûn. Mesela cara ewil dilovan Mamoste Feqî Huseyîn Sagniç dersên ziman dan. Wê demê hîna Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê jî tunebû. Dema Navenda Çanda Mezopotamyayê hate avakirin destpêkê beşên muzîk, şano, govend, dîrok, wêje û ziman hebûn. Pişt re me dît ku hemû di nav hev de nabin, ji bo ku xebat bi awayekî bêtir rêkûpêk bên meşandin biryara avakirina Enstîtuya Kurdî hat dayîn.”
‘Stranên koma gulên mezrabotan hêj jî li ser zimanan in’
Celal Ekîn bi lêv kir ku pişt re di nav demê de Koma Çiya, Koma Mezra Botan hatin avakirin û wiha berdewam kir: “Koma Gulên Mezrabotan koma zarokan bû, stranên wan hê niha jî di nav zarokên kurd de tên guhdarkirin, li ser zimanên zarokan in. Dîsa kesên ku bi şano, govendê re eleqedar dibûn bi serê xwe hatin di bin banê NÇMê de bi awayekî profesyonel karên xwe pêş xistin. Gel jî ev xebat bi kelecaneke mezin, bi ruhekî şoreşgerî pêşwazî kir. Dû re wek şaxên NÇMê saziyên çandê li Amed, Edene, Îzmir û li Hewlêrê hatin vekirin. Lê wê demê derfetên me zêde tunebûn. Amûrên teknîkî zêde di destê me de tunebûn, derfetên aboriyê pir kêm bûn. Van saziyan di pêşketina çand û hunerê de, di pêşketina zimanê kurdî de roleke pir girîng listin.”
‘Desthilatdar dixwazin çanda populîst pêş bikeve’
Celal Ekîn destnîşan kir ku dagirker çandeke ku li ser kokên xwe yên qedîm civakbûnê xurt bike naxwazin û wiha lê zede kir: “Desthilat naxwazin çandeke demokratîk, hemdem, wekhev, azadîxwez, kolektîv; jin, mêr, zarokan ji hev veneqetîne pêşbikeve. Niha li Rojava gelek tiştên nû tên afirandin. Ji ber ku ruhê azadiyê li wir xurt e. Bi wî ruhî diafirînin, pêşdikevin. Ji ber vê jî êrîşî çand, muzîk, ziman û jinên dikin. Dixwazin çandeke populîst, çanda modernîteya kapîtalîst pêşbikeve.”
‘Di salên 90an de avakirina NÇMê gaveke girîn bû’
Xebatkara Ma Muzîkê Evîn Tiryakî jî têkildarî avakirina NÇMê da zanîn ku salên 90î ji bo gelê kurd salên pir zor û zehmet bûn û êrîşên dewletê yên hovane li ser gelê kurd pir zêde bûn û wiha got: “Di encama van êrîşan de bi milyonan kesan koçî metropolên Tirkiyeyê kir. Di van salan de avakirina NÇMê gaveke girîng bû. Wê demê hişmendiyeke ku gelê kurd qebûl nedikir, çand û zimanê gelê kurd biçûk didît pir xurt bû. Nêzîkatiyeke weke ku di cihanê de kurd tunene hebû. Ji ber wê jî êrîşên pir hovane dihatin kirin. Dîsa her tim li ber derê avahiya NÇMê polis hebûn. Xebatkarên NÇMê, kesên ku dixwastin biçin NÇMê dihatin astengkirin dihatin binçavkirin. Di roja me de jî zext û êrîş li ser çand û hunera gelê kurd hene. Lê êrîşên wan salan xedartir bûn. Ji ber wê jî di wan şert û mercan de avakirina NÇMê gaveke pir bi nirx e.”
‘Em berdewamiya NÇMê ne’
Evîn Tîryakî bi bîr xist ku dema dagirker dixwazin neteweyekê tune bikin destpêkê êrîşî çanda û zimanê wê neteweyê dikin û wiha pê de çû: “Li ser çanda gelê kurd polîtîkayên asimilasyonê yên pir tund hene. NÇMê di pêvajoyeke vî awayî de li dijî van polîtîkayan xebatên ziman, şano, govend û muzîkên meşandin. Heke îro em dikarin xebatên çand û hunerê bimeşînin di vê de rola NÇMê pir zêde ye, em dikarin bibêjin em berdewamiya NÇMê ne. Bandora NÇMê li ser civakê, li ser zarok û ciwanan pir çêbû. Ez dikarim bibêjim ez bi xwe jî bi stranên Elî Temel, Evdilmelîk Şêx Bekir, Koma Çiya, Koma Mezra Botan mezin bûm. Ji bo wê jî NÇM ji bo me nirxekî girîng e.”
‘Civaka bêçand winda dibe’
Evîn Tîryakî bi lêv kir ku çand û huner hişmendiya civakê ava dike û civakeke bêhişmendî, bêçand di nav pergalê de winda dibe û axaftina xwe wiha bi dawî kir: “Pergala kapîtalîst her tim dixwaze çanda civakan asîmîle bike û çand û hişmendiya xwe ya yekdeng, yekreng li ser wan ferz bike. Lê îro em dikarin bibêjin êdî kurd di asteke bilind de di ferqa van polîtîkayan de ne û li çand û hunera xwe xwedî derdikevin. Ji ber ku xebatên çandê li ser civakê bandor dikin, di van deh salên dawiyê de dewlêtê êrîşên li ser çand û hunerê zêdetir kirin. Êrîş anîn asteke wisa ku di destê gelê kurd de saziyeke çand û hunerê nemîne. Lê dewlet çiqas êrîş bike jî dê tu carî negihêje armanca xwe.”
