Amed – Avûkat Mehmet Emîn Gokdemîrî, seba ziwanê Kurdkî dîyar kerd ke wextê Osmanlî ra heta nika kurdî nêyenê hesibnayiş û wina domna: “Seba ziwanê Kurdkî ganî Qanûnê Bingeyinî bibedilîyê. 15ê Gulane Roşanê Ziwanê Kurdkî de ganî no proses bêro ca û heqê ziwanê dayîke bêro dayîş.”
Mabênê kurd, û tirkan de 27ê sibate 2025î da bi vengdayîşê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî prosesê Aştî û Komelê Demokratîkî dest pêkerd. Ê wextî ra heta nika hetê dewlete ra hema zî gamî nêameyê eştiş. Nê prosesî de waştişanê şarê kurdî ra yew zî perwerdeyê bi ziwanê Kurdkî û ziwanê Kurdkî bibo ziwanê fermî. Nê waştişê xo huqûqnas, sazgehanê sîvîl, sazgehanê ziwan û siyasetmederan ser o îfade kenê. Nê waştişan de bi taybetî zî seba lehçeya kirmanckî (zazakî) vengdayîş yeno kerdiş. Semedo ke kirmanckî goreyê raporê UNESCO mîyanê ziwanan de ca gêno ke ver bi vîndîbîyayîşî yê.
Komela Huqûqnasan a Seba Azadîye (OHD) ra Avûkat Mehmet Emîn Gokdemîrî babetanê huqûq de cayê ziwanê Kurdkî, tarîxî ra heta ewro ziwanê Kurdkî û bi hewayêko fermî naskerdişê ziwanê Kurdkî ser o ajansê ma rê qisêy kerd.
Osmanîyan ra heta nika Tirkîya
Mehmet Emîn Gokdemîr, demo ke behsê astengîyanê vera Kurdkî kerd, wextê Osmanîyan ra girewt heta wextanê Komare (Cumhurîyet) kerd û vat: “Gama ke ma Kurdkî nika mîyanê alemê huqûqî yê Tirkîya de bivînê ganî ma tay tarixî ra biewnî. Tarîxê Kurdkî, çinhesîbnayîşê Kurdkî Osmanîyan ra 1878 Qanûnê Esasî ra heta nika, qanûnan de ti qet Kurdkî (zazakî/kurmancî) nêvîreno. Wexto ke Osmanî Qanûnanê Esasîyan virazênê, uca de zî ziwanê dewlete tena tirkî yo. Sewbîna tirkî sey ziwan qebul nêkenê. Dima ma yenê ver bi awanbîyayîşê Tirkîya. Uca de zî 1920-1923 seba ma muhîm o. Semedê çi muhîm o? Uca de peymana Lozane est a. Wexto Komara Tirkîya newe awan bena uca de peymana Lozane de vanê ke, ‘ma heqê kêm netewan danê.’ Uca de zî heqê ermenkî, suryankî û yahudîyan, eke xayrî muslîm hesibîyenê Tirkîya kontrat dana. La ê kurdan vanê ke ma mîyanê xo de heqanê înan bidê, la nêdanê. Dima ra 1923î de qanûno bingeyî yê Tirkiya de teqez sewbîna ziwanêk nêyeno hesibnayiş. Nameyê kurdan û Kurdkî zî çi heyf ke nêvîreno.”
‘Hem kurdî nihesîbîyenê hem zî êyê ke Kurdkî qisey kenê cayê xo ra yenê vetiş’
Mehmet Emîn Gokdemîr dima ra bale ant sera 1926î ser o û vat: “1926î de qanûnê peynamayan vejîya. Uca de zî tena peynameyî tirkî qebul benê. 1928î de qanûnê alfabeyê vejîyeno. Uca de herfê Kurdkî nêyenê hesibnayiş. Sey herfî “w,x,q.” Dima ma ewnîyenê qanûnê Îskanî est o. Rayberîya koçberkerdişê miletî est a. Uca de ma vînenê vanê, ‘eyê ke tirk ê, înan ra vêşêr êyê ke sewbîna ziwanî reyde qisey kenê ma do înan uca ra koçber bikerî.’ Reyna kurdan ser o no qanûn virazîyeno, hem kurdî nihesîbîyenê hem zî êyê ke Kurdkî qisey kenê cayê xo ra yenê vetiş, ziwanê înan nêyeno qebulkerdiş. Sera 1940î de zî wazenê êyê ke Kurdkî qisey kenê wa Tirkî qisey bikerî. Seba ziwanê Kurdkî qedexeyan vejenê. Vanê ke, ‘Tirkî ra vêşêr ziwan qedexe yo’ û semedê her çeku cezayêk yena dayîş.
‘UNESCO: Her gede gere bi ziwanê xo yê dayîke perwerde bivîno’
1948î de Kontratê Yewîyan vejîya. Uca de şertê ziwanê dayîke est o. Vanê ke, ‘Her kes, her dewlete, gere mîyanê dewleta xo de tena yew ziwan ser o nê, çend ziwanî est bî, heqê înan ê perwerdeyî bido.’ Mîsal UNESCO semedê gedeyen vano, ‘Her gede gere bi ziwanê xo yê dayîke perwerde bivîno. Tena Tirkî nê. Tirkîya Kontratê Yewîyan ê Netewan îmza nêkerd. Qebul bikerdêne ziwanê dayîke de perwerde dayêne û kontratê yewîya Ewropa est ê. Uca de zî Tirkîya reyna çîyanê derheqê ziwanê dayîke de îmza nêkena. Tirkîya vana ez nê şertan îmza nêkena. Gama ke îmza nêkera Qanûno Bingeyîn ê xo de zî hewce nêkeno ke behsê bi ziwanê dayîke perwerde bikera. Çi heyf ke nikahem Qanûno Bingeyî hem hem zî Kontratanê Mîyannetewîyan de, kontratanê dinya de Tirkîya ziwanê Kurdkî qet qebul nêkena, fermî nêvînena, seba perwerdeyî zî nêdana şarê xo.”
‘Ziwanê Kurdkî ganî huqûq de se ziwananê bînan bêro şuxulnayîş’
Mehmet Emîn Gokdemîrî seba averberdişê ziwanê Kurdkî wina vat: “Ziwan goreyê qalkerdiş û qebulkerdişî aver şono. Ziwanê ma tarîxê xo 5 hezar – 7 hezar serrî ra ver Mezopotamya de, Kurdîstan de şîn bîyo. La averşîyayîş her qadî, war, mehkema, huner, tib de, sosyolojî de, pîsîkolojî de goreyê xebitnayîşî aver şono. Çi heyf ke, Tirkîya Kurdkî zî sey ziwano fermî û ziwanê perwerdeyî qebul nêkena. Ziwanê ma dezgehan de, sazgehan de û nê waranê bînan de nêyeno xebitnayîş. Ez bi xo Avukatî kena, ez wazena ziwanê mi huqûq de zî sey ziwananê bînan bêro şuxulnayîş. Tena bi tercumananê nê, sîstemê huqûqî de ganî Kurdkî bibo ke, qerarî hîna adîl bibê. Her kes ganî yewbînan ra weş fam bikero. Nê semedî ra ez hete alemê huqûqî ra ziwanê dayike ser o tena pawitiş nê, qerardayîş, nuştiş, mehkemayan ra bitepişî heta mubaşîr ziwanê dayîke ser o bibo.”
‘Humara qiseykerdoxanê Zazakî kêmî bena’
Mehmet Emîn Gokdemîrî bale ant vîndîbîyayîşê Zazakî ser o û vat: “Semedo ke sîstemê dewlete pero Tirkî ser o yo, nika goreyê UNESCO zazakî ver bi vîndîbîyayişî yo. Eke yew destkarî çîn ba 40-50 serrî ra pey domanê ma, tornê ma beno ke Zazakî nêvînê. Çi heyf ke nika ma vînenê humara qiseykerdoxanê Zazakî kêmî bena. Êdî ganî teqez seba zazakî mudahaleyêk bibo.”
‘Ganî Qanûno Bingeyî bibedilîyo’
Mehmet Emîn Gokdemîrî derheqê prosesî de zî qisey kerd û vat: “Mabenê tirkan û kurdan de proses dest pêkerd. Seba nê prosesî birêz Abdullah Ocalan ame goşdarîkerdiş, sazgeh û sîyasetmederî ameyê goşdarîkerdiş. Amncê nê prosesî aştî yo, wedaritişê neheqîyan o. Ganî no çî bibedilîyo. Senî bedilîyeno? Qanûno Bingeyî ganî bibedilîyo. Ganî Kurdkî teqez ca bigîro. Gabî qanûnî bêrî bedilnayîş. Ziwanê dayîke ser o ganî qanûnê virazîyê. Nika 15ê Gulane yeno proses zî dewam keno. Ez tîya ra veng dana, 15ê Gulane Roşana Ziwanê Kurdkî de ganî no proses bêro ca û heqê ziwanê dayîkê bêro dayîş.”
