Hemserekê GOÇ-DER’î Vecîh Aydogan çarçewaya Hewteyê Koçberîye de qisey kerd û dîyar kerd ke amancê sereke yê vengkerdişê dewan asîmîlekerdişê kulturê Kurdkî bi û vat: “Dewlete seba ke kurdî kurdîtîya înan ra veja dewî veng kerdê.” Welatîyê dewa Quredere ya qezaya Sûrî ke ameya vengkerdene, Baba Kaya zî da zanayene ke rîyê tedayanê dewlete ra bêçare mendê ke dewe ra koç bikerê.
Bi amancê balantîşê serê heqan, problem û paştîdayîşanê koçberan, 18ê kanûna 1990î de peymana pawitişê heqanê karkeranê koçberan ameye qebulkerdene. 4ê kanûna 2000î de Neteweyanê Yewbîyayeyan (NY) kom bi û 18ê kanûne sey “Roja Koçberan a Mîyanneteweyî” îlan kerd. Sazgehê sivîlî sey GOÇÎZDER û GOÇDER’î serra 2013î ra nat, 20ê hezîrane sey “Hewteyê Koçberîye” îlan kerd û mîyanê nê hewteyî de çalakî, panel û programanê taybetan amade kenî; bal ancenî serê rewş, heq û pawtîşê koçberan.
1934 de dest pê kerd, serranê 90î de bi gird
Hemserekê Komela Cigêrayîş û Çimdarîye ya Koçî ya Mezopotamyayê Vecîh Aydoganî dîyar kerd ke polîtîkaya dewlete ya vengkerdişê dewan tarîxî ya û serra 1934î de pê “Qanûnê Îskanê Mecbûrî” dest pê kerda û heta serranê 90î sey amûrêka asîmîlasyonî ameya şuxulnayene û wina qisey kerd: “14-21ê hezîrane de Hewteyê Koçberîye est a. Ma mîyanê nê hewteyî de çalakîyan organîze kenî seba ke dewanê vengkerdeyan û koçberîya bi zorî reyna bîyarî rojev. Serra 2004î de bi tedayanê Mehkemaya Heqanê Merdiman a Ewropa (MHME), qanûnê hûmara 5233 ame vetene. Labelê o qanûn zerarê dewijan nêana ca. Seba ke dewijî agêrî dewanê xo, ganî dewlete sîstemê cerdevanîye biqedîna, qedexeyê rewşa ewleyî yê serê herêman betal bikera û gamanê demokratîkan bîerza.”
‘Babete asîmîlasyon a la ciwanî wayîrê nasnameyê xo vejîyenê’
Vecîh Aydoganî qiseykerdişê xo de bal ant amancê vengkerdişê dewan û rewşa ciwananê koçberanser o û nê çîyî vatî: “Wextê ke dewî vameyê vengkerdiş, cuye o wext bi hewayêko bîn bîbî, ewro bi hewayêko bîn a. Ewro kesê ke agêrenê dewan, emrê înan serê 60 de yo. Ciwanî nêagêrenî dewan; çike uca de gûre, fabrîka, awe û rayîr çîn ê. Xora amancê tewr pîl ê vengkerdişê dewan cerdevanîye nêbi, asîmîlasyon bi xo bi. Waştêne dewan veng bikî seba ke kultur, ziwan û nasnameyê Kurdkî biqedînî. Labelê pê nê sîyasetî ser nêkewtî. Ewro ciwanê ma metropolan de zî bibê, sûkanê bînan de zî bibê, reyna pê Kurdîtîya xo zanyar ê; ziwan û nasnameyê xo xo vîr nêkenî. Gedeyê ma yê şenikî her di giştanê xo berz kenî û vanî ‘Ma kurd ê.’ Ganî dewlete astengîyanhewena û her hetî ra seba agêrayîşê dewan paştî bida şarê ma.”
‘Tewrê sereştiş û îşkenceyîme cerdevantîye qebul nêkerd’
Şahidê teda û polîtîkayên vengkerdişê dewan ê dewa Quredere ya ke girêdayeyê qezaya Sûrî ya Amedî ya, Baba Kaya, derheqê çetînîya tedayanê serranê 90î de wina qisey kerd: “O wext, wextê musabeqaya sîstemê cerdevanîye bibi. Ma ra vatêne ‘bêrê bibê cerdevan’ labelê ma qebul nêkerd. Dewê derûdorê ma bîyî cerdevan. Dimayê naye, dewa ma ser o sereştişî qewimîyayê.. Leşkeran dewa ma kerdbî cayê îşkenceyî. Ma her şew edewe ra remayêne; çike tu çareyê ma çinbi. Dest dayêne heywananê ma ser, keyeyê ma di reyî xeripnayî û veşnayî. Kiştox û cerdevanan ma ra vat ‘tîya bîteriknî.’ Ma tena waştenî serê nan û risqê xo de bibî, têkilîya ma kesî reyde çin bîye. Zaf çî ardî serê ma, ma perîşan kerdî. Ez neçar menda dewa xo bîterikna. Bi serran ez metropolan de menda; şaristananê sey Mersîn û Îzmîrî de û sûkanê Hewlêr û Silêmanî yê başûrê Kurdîstanî de zî ez xebitîyaya.”
‘Dosyayanê ma yê tazmînatî ser o kay kerd’
Baba Kayayî bal ant qanûnê tazmînatî yê hûmare 5233î ser o û wina vat: “Heqê ma yê tazmînatî kayan reyde binpay kerd. Dimayê naye vat heqê tazmînatî est o, şêrê dewaya xo akerêî. Ma dewaya xo a kerd. Muxtar, aza û avûkata ma Zeynep Kiliç pîya bîyî yew, bi keyfî dosyaya ma ser o kay kerd û heqê ma betal kerd. Wexto ke mi dosyaya xo waşt, avûkatan mi ra vat, ‘dosyaya to walîtî de ya.’ Cerdevananê ke dewaya ma îşxal kerd tazmînat girewt, labelê heqê ma yo raşt û huqûqî nêdayê ma. Na bêheqîyêka zaf gird a.”
