Mamosta û nuştoxê ziwanê kirmanckî/zazakî Mehmet Olmezî, rewşa kirmanckî ser pêşnîyaz, stratejî û planê çalekîye girewtî qeleme. Wina vano: “Ma sey kesanê ke zazakî qisey kenê, zazakî bander kenê, pê zazakî rojnamegerîye kenê û mîyanê meclîs û sazgehanê sîyasîyan de zazakî temsîl kenê, ma pîya hertim vanê ke “MA VINDÎBÎYAYÎŞÊ ZAZAKÎ QEBÛL NÊKENÊ.” La seba naye gelo ma heme çîyan kenê?”
Mamosta Mehmet Olmez bale anceno serê tehlukeyê vindîbîyayîşî û maneyê ci, wina vano: “Zazakî, ziwano ke hetê bi mîlyonan kesan ra qisey bîyo, deyîrî pê ameyê kerdene, lorîkî pê ameyê vatene, heskerdişî pê ameyî îfadekerdene, ewro binê tehlukeyê vindîbîyayîşî de yo. UNESCO’yî zazakî kategorîya “ziwanê ke telukeyê vindîbîyayîşî de yê” de bi ca kerdo. Na, tena hûmarêka îstatîstîkî nîya; no manaya vindîbîyayîşê yew dinya yo, dinyaya ke pê zazakî fikrîyena, pê zazakî hes kena, pê zazakî hewnan vînena.
Ma sey kesanê ke zazakî qisey kenê, zazakî bander kenê, pê zazakî rojnamegerîye kenê û mîyanê meclîs û sazgehanê sîyasîyan de zazakî temsîl kenê, ma pîya hertim vanê ke “MA VINDÎBÎYAYÎŞÊ ZAZAKÎ QEBÛL NÊKENÊ.” La seba naye gelo ma heme çîyan kenê? Ganî ma bi heme hêzê xo, bi heme wesayîtanê ke destê ma de yê; TV ra heta meclîsî, stadyûman ra heta mekteban, keyeyî ra heta kuçeyan, do seba pawitişê zazakî bixebitîyê.”
Sebebanê vindîbîyayîşî ser zî wina vano:
“Sîyasetê asîmîlasyonî: Bi seserran o sîyasetê dewleta tirkan ziwanê Kurdkî (heme lehçeyê ci) qedexe kerd. Mekteb, dadgeh, sazgehanê fermîyan de zazakî tu wext ca nêgirewt. Neslê ke 1990an ra dima bîyê zafê ci zazakî nêmusayî.
Koçberîye: Bi mîlyonan qiseykerdoxanê zazakî herêma xo ra koç kerd bajaranê girdan, Stenbol, Anqara, Îzmîr, Adana, Mersîn û Ewropa ûêb. Koçberîye de ziwananê serdestan (tirkî, almanî ûêb.) zazakî apey de verda.
Teknolojî û medya: Platformê dîjîtalî, medyaya komelkî, keyepelî, kayî heme bi ziwananê serdestan ameyî amadekerdene. Zazakî warê dîjîtalî de hema-hema çin a.
Neslê ciwanî: Cigêrayîşî nîşan danê ke ciwananê zazayan ra se ra 70î ra vêşêr zazakî yan qet nêzanê yan zî zaf kêmî zanê. Zaf keyeyan de maye û pîyî bi xo zazakî qisey kenê la gedeyanê xo reyde tirkî qisey kenê.
Edebîyat û standardîzasyon: Zazakî de hîna standardêko hempar, ferhengêko referanso bihêz, gramerêko fermî çin o. Fekê zazakî ke est ê, cîyaya înan hetê şarî ra rind nêyenê fehmkerdene û zaf reyan 2 zazayî zî yewbînan ra fehm nêkenê.
“EZ NÊWAZENA ZIWANÊ MI VINDÎ BIBO!” No tena sloganêk nîyo; no îradeyê yew neslî yo ke vano: “Ez vera nê vindîbîyayîşî de bêveng nêmanena.” No vatiş ganî: Her stadyûmî de, her meydanî de, her warê pêdîyayîşan de, her konser de bi vengêko berz bêro vatene. Her pankart de, her standî de, her tîşortî de bêro nuştene. Medyaya komelkî de, Meclîs de, şaredarîyan de, sazgehanê fermîyan de bêro vernîvetene.”
Walê çalekîyan de pêşnîyazê stratejîkî yê Mamosta Mehmet Olmezî wina yê:
“Pêşnîyazê Stratejîkî: Warê Çalakîye
Warê Medya: TV, Radyo û Dîjîtal
Kanal û bernameyanê TV de zazakî: Kanalê ke destê ma de yê (sey ZAROK TV, Stêrk TV, Medya Haber ûêb.) de ganî tewr kêmî nême ra nême bernameyê bi zazakî- xeberî, analîz, belgefîlm, hîkayeyê gedeyan, mûzîk ûsn. bêrê weşanayene. Bi taybetî Zarok TV ke rasterast gedeyan reyde têkilî ronano. Nika zazakî, TV de zaf-zaf kêmî ya; no ganî bivurîyo.
Podcastê zazakî: Platformê sey YouTube, Spotify, Apple Podcasts de kanalê podcastê zazakî bêrê akerdene: Podcastê xeberanê rojaneyan (10-15 deqayî), podcastê estanekanê gedeyan, podcastê edebîyat û kulturî, podcastê musayîşê zazakî ûsn.
Medyaya komelkîye: Înstagram, TikTok, YouTube Shorts de tedeyîyê kilmî yê bi zazakî, vîdyoyê musayîşî ke “cumleya rojane” musnenê, vîdyoyê ke vateyê verênan bi zazakî pêşkêş kenê, vîdyoyê mûzîkî, vîdyoyê komîkî. Ciwanê ma ganî nê waran ra aktîf bibê.
Keyepelê zazakî: Keyepelêk bi formêko pêroyî ke heme çimeyanê zazakî-ferheng, gramer, nuşteyê dersan, estanekî, hîkayeyî, meqaleyî-yew ca de bêrê pêser.
Warê meclîs û sîyasetî
Meclîs de zazakî: Parlamanterê DEM Partî yê qiseykerdoxê zazakî ganî meclîs de bi zazakî qisey bikerê. No qet nêbo sey aksîyonêko sembolîk, her aşme yew-di rey meclîs de bi zazakî qiseykerdişê ma, medya de bale anceno zazakî ser o.
Pêşnîyazê qanûnî: Meclîsî rê daîmî pêşnîyazê qanûnî bêrê dayene ke perwerdeyo bi ziwanê dayîke bêro destpêkerdene. Eke no nêbo zî, tena dayîşê pêşnîyazî bi xo zî mesajêk o.
Şaredarîyan de zazakî: Şaredarîyê ke destê ma de yê û tede yew taxe zî biba zazayî est bibê, ganî heme eşkerayîyê xo, pankartê xo, keyepelê xo, medyaya komelkî de zazakî zî bişuxulnê.
UNESCO’yî rê Mektûbî: Mektûbê fermî UNESCO’yî rê bêrê şawitene ke rewşa zazakî dîyar bikero û waştişê piştîdayîşê mîyanneteweyî bikero. No mektûb ganî bi îmzayanê parlamenter, akademîsyen, hunermend û sazgehan bêro piştîdayene.
Warê perwerdeyî
Kursê zazakî: Her şaredarîya ke destê ma de ya, ganî kursanê zazakî awan bikero, seba gedeyan, seba ciwanan û seba girdan. Nê kursî ganî bêpere bibê, teşwîqkerdox bibê û cayanê ma yê komelkî de merkezanê kulturî û komeleyan bêrê akerdene.
Materyalî: Seba gedeyan: bi zazakî kitabê resimdarî, estanekê zazakî, kayê ziwanî. Seba ciwanan: APê musayîşê zazakî (mobîl), ferhengê dîjîtalî (zazakî-tirkî, zazakî-kurmancî, zazakî-înglîzkî). Seba girdan: kursê onlaynî, vîdyoyê musayîşî.
Unîversîte de zazakî: Unîversîteyanê herême de; Dicle, Çewlîg, Artuklu ûêb. ganî beşê ziwanê zazakî yan tewr kêmî dersê weçînayeyî yê zazakî bêrê akerdene. Akademîsyenê ke zazakî ser o xebitîyenê ganî bêrê piştîdayene.
Programê “Maye û Gedeyî”: Seba ke keyeyan de zazakî reyna bibo ziwanê cuye, programêk ke dayîkan musneno ke senî gedeyanê xo rê bi zazakî qisey bikerê, estanekan biwanê, deyîran vajê. Na kampanya bi materyalan kart, poster, vîdyoyê kilmî bêro pîştîdayene.
Warê Kultur û huner
Mûzîk: Hunermendê qiseykerdoxê zazakî ganî hîna zêde bi zazakî deyîran vajê. Konserê zazakî, festîvalê zazakî, lîsteya mûzîkanê zazakî yê Spotify/YouTube ganî zêde bibê. Deyîrê ke ciwanî hes kenê-pop, rock, hip-hop, elektronîk- bi zazakî ganî bêrê viraştene. Hunermendî bêrê pîştîdayene ke nê tewir xebatan bikerê.
Tîyatro û sînema: Fîlmê kilm û dergî bi zazakî ganî bêrê viraştene. Tîyatroyê zazakî ganî merkezanê kulturîyan de bêrê kaykerdene. Belgefîlmê derheqê cuya zazayan, tarîx û kulturê zazakî de ganî bêrê viraştene.
Edebîyat: Musabaqeyê nuştişê zazakî – roman, hîkaye, şîîre, ûêb – ganî her serre bêrê viraştene û xelatê ci bêrê dayene. Weşanxaneyî ganî teşwîqê nuştişê bi zazakî bikerê. Kovarêka edebî ya tena bi zazakî ganî bêro weşaneyene.
Amedspor: Futbol ke cuya rojane de zaf tesîrdar o û şar zaf bala xo dano ser, Stadyûmê Amedsporî zî waro tewr weş o seba ke zazakî bêro eşnawitene! Pankartê bi zazakî, sloganê bi zazakî, marşê bi zazakî – stadyûm ganî bibo sehaya zazakî zî. Maçan de spîkerî ganî bi zazakî zî qisey bikerê. “Ez nêwazena ziwanê mi vindî bibo!” pankartê ci stadyûm de ganî bêro leqnayene.
Deyîrê stadyûmî bi zazakî: Deyîrê Amedsporî bi zazakî bêrê viraştene ke terefgirî maçan de vajê. Na deyîre ganî kilm, bicoş û asan bo ke her kes bieşko vajo.
Tîşortê bi zazakî: Tîşortê terefgiran de nuşteyê bi zazakî – “Amedspor zerrîya ma ya”, “Zazakî ziwanê ma yo”, “Ez nêwazena zazakî vindî bibo” “Zazakî ra zî Amedspor ra zî zaf hes kena” bêrê çapkerdene û vilakerdene.
Warê keyeyî û cuya rojane
Keye de zazakî: Çîyo tewr muhîm no yo: KEYE DE ZAZAKÎ QISEY KERDENE. maye û pîyê ke zazakî zanê ganî gedeyanê xo reyde zazakî qisey bikerê. “Eke ti zazakî nêmusnî gedeyê xo, kam do bimusno?” Na persa bingeyên a.
Kûçe û bazar de zazakî: Gama ke di kesî zazakî zanê la mîyanê xo de tirkî qisey kenê, no şerm o. Ma wazenê ke merdimê ma bi sereberzî, bê şermîye, her ca de bi zazakî qisey bikerê. Kuçe û bazaran de hîna zaf meteryalê zazakî bêrê vilakerdene. Vayîya sewze û mêweyan bêrê nuştene û vilakerdene. Rotoxî bêrê teşwîqkerdene.
Rojê zazakî: Sazgeh û komelayanê ma yê kurdan de tewr kêmî hewte de di rojî “Rojê Zazakî” bêrê îlankerdene – ê rojan de heme endamî bi qerardarî keye de, karî de, dostanê xo reyde tena bi zazakî qisey bikê. Na kampanya medyaya komelkî ra zî bêro ramitene.
Seba ke nê pêşnîyazî pratîk de bêrê caardene, awankerdişê sazgehêk yan platformêko hempar hewce yo, Meclîsê Zazakî nika nê karî eşkeno bikero la ganî komelêka xosere ya zazakî est biba.”
Nuştox Mehmet Olmezî nuşteya xo de vengdayîşêk zî kerd û wina vat:
“Vengdayîş
Ez venga herkesî dana ke zazakî qisey keno, zano û hes keno:
Venga maye û pîyan: Gedeyanê xo reyde bi zazakî qisey bikerê.
Venga ciwanan: Medyaya komelkîye de bi zazakî tedeyîyan virazê, bi zazakî bifikirîyê, bi zazakî binusê. Zazakî “ziwanê verênan” nîyo – ziwanê şima yo, ziwanê ameyoxê şima yo.
Venga hunermendan: Bi zazakî deyîran vajê, fîlman virazê, tîyatro bikerê. Huner wesayîto tewr tesîrdar ê gandarkerdişê ziwanî yo.
Venga sîyasetmedaran: Meclîs de, şaredarîyan de, her platformî de zazakî bişuxulnê. Seba pawitişê heqê ziwanê ma pêşnîyazanê qanûnî bikerê.
Venga akademîsyenan: Zazakî ser o cigêrayîşan bikerê, tez binusê, ferhengan virazê, gramerî standardîze bikerê.
Venga medya: TV, radyo, rojname, keyepelê xo de zazakî bi ca bikerê. Zazakî çin o yan zî zaf kêmî yo, eke şima ca nêdê, vindî beno.
EZ NÊWAZENA ZIWANÊ MI VINDÎ BIBO!
Ma do nê ziwanî bipawê, xurt bikerê û biresnê neslê ameyoxî.”
