Wan – 14ê Hezîrane de ame eşkerakerdene ke Amerîka û Îranî peymanêk îmza kerde û seba vindertişê şer û muzakereyan pê kerd. Badê nê peymane bîlançoyê şerî ê 3 aşman û nêm de zêdeyî hezar û 500 sîvîlî cuya xo ra bîyî û 3 mîlyon û 200 hezar kesî zî koçber bîyî.
Amerîka û Îsraîl 28ê sibata 2026î de vera Îranî dest bi hêrişanê hewayî kerd û zirareko gird da. Bênetîcemendişê dîplomasîya nukleerî, tersê Amerîka û Îsraîlî vera programê nukleerî ê Îranî û qelsîyê mîyanê Îranî zî sebebê ewilîn ê dest pêkerdişê operasyonan bî.
Şer badê 3 aşman û nêmî de bi peymanêka serekê Amerîka Donald Trump 14ê hezîrane de eşkera kerd, kewt qonaxêka newe. Peymane, bi mabeynkarîya Pakîstan û Qatarî virazîyaya û do 19ê hezîrane de Swîsre de bi hawayêko fermî bêro îmzakerdiş.
Hêrişê vera pêşengê rejîmê îdamkarî
Mabenê sibate û hezîrana 2026î de, bîlonçoya şerê leşkerî, merdimîye û ekonomî giran bîyê. Şer bi derbanê giranan ê pêşenganê rejîmê Îranî ê îdamkar û binesazîya ê yo leşkerî ser o dest pêkerd, la zirarê tewr giranî resayê sîvîlan û ekonomîya herême. Roja yewin ê şerî de hêrişê hewayî de serekê dînî ê Îranî Alî Xamane ame kiştiş. Alî Xamaney reyde, Fermandarê Pêroyî ê Supayê Pasdaran (IRGC) Mohammad Pakpour, Wezêrî Pawitişê Azîz Nadirzadeh û Sekreterê Cemaetê Pawitişî Alî Shamkhan zî eynî hêrişî de ame kiştiş.
Bîlançoyê kiştiş û koçberîye
Goreyê eşkerayîya temsîlkarê Îranî ê Neteweyê Yewbîyayeyî (NY) de, netîceyê bomberanan de zêdeyî hezar û 500 sîvîlî cuya xo ra bîyî. Mîyanê înan de nêzdî 150 gedeyî hêrişêke mektebêke kêneyan ser o ke nêzdê Mînabî de bîyî de ameyê kiştiş. Sewbîna 12 hezar kes birîndar bîyî û nêzdî 3 mîlyon û 200 hezar kes zî koçber bîyî. Netîceyê fuzeyan û kewtişê helîkopterî de tewr tayê 13 leşkerê Amerîka zî ameyê kiştiş. Tewlê derbanê giranan, yeno texmînkerdene ke Îran hema zî nêzdî serra 70ê stokê xo ê fuzeyan nêxebitnayo.
Bîlançoyê ekonomi û Neqebê Hurmuzî
Tesîro tewr gird ê nê şerî ekonomîya dinya û herême ser o, girewtişê Neqebê Hurmuzî bî. No neqebî ra ke serra 20 petrol û gazê dinya tera derbas beno, hetê Îranî ra ame girewtiş. Badê girewtişê neqebî, vaya petrolî her cayê dinya de zêde bi. Seba kêmkerdişê tesîrê nê krîzî, Ajansê Enerjîyê ê Mîyanneteweyî (IEA) 400 varîl petrol rezervanê xo ê stratejikê ra vete ke vaya petrolî kontrol bikerê.
Dorpêçkerdişê deryayî,
Amerîka sey cewabî, herêmê derya û lîmanê Îranî dorpêç kerd. Welatê kendawî sey Bahreyn, Kuveyt, Qatar û Iraqî tena Neqebê Hurmuzî ya girêdayeyê hetê ekonomîye ra zirarêko gird dîyî. Netîceyê nê dorpêçkerdişî de Îran zî krîzê ekonomî û enflasyonêko girdî reyde rî bir rî mendo û binesazîya ê yê enerjî û pawitişî, hêrişan de zirar dîyî.
Muhtewaya peymane
Peymana ke 14ê hezîrane de ameya eşkerekerdene, bingeyê xo de şer vindarno û herême agêraya rewşa xo ya verêne. La na peymane de tayê xalê muhîmî estê. Îranî qebul kerdo ke mîyanê 30 rojan de Neqebê Hurmuzî mayînan ra pak keno û seta keştîyanê bazirganîye akeno. Her çiqas tayê çimeyê Îran, vajê ke badê 60 rojan bacê keştîyan do bêro caardene, Trumpî eşkera kerd ke derbasbîyayîşê keştîyan do bêbac bo.
* Amerîka do dorpêçê sînoranê Îranî ser o wedarno û destûr bido ke Îran petrolê xo biroşo.
* Her di hetî adirbestêko 60 rojî eşkera kerd. Do nê demî de programê nukleerî ê Îranî ser o müzakereyi bêrê kerdiş. Amerîka wazena ke Îran programê xo yê nukleerî 10-20 serrî bivindarno û uranyumê xo ê zengînkerdeyî teslîm bikero.
* Îranî waştişê serbestveradayîşê bi mîlyar dolarê xo ê ke ambargo ser o yo kena, la eşkerayîyê Qesra Sipî dîyar kena ke ambargo do gam bi gam bêro wedaritiş û do girêdayîyê gamanê nukleerî ê Îranî bo.
* Îranî eşkera kerd ke adirbest seba Lubnanî (şerê Îsraîl û Hîzbullahî) zî derbasdar o, la serekwezîrê Îsraîlî Benjamîn Netanyahu nê çî red kerd û dîyar kerd ke peymanê Amerîka-Îranî înan gire nêdana.
* Na peymane hetê her di hetan ra sey “serkewtişî” yeno îfadekerdekene; Trump vano ey heriknayîşê petrolê dinya garantî kerdo û Îranî çekê nukleerî ra dûrî visto, Îran zî vano înan Amerîka bêçare kerd ke dorpêçî wedarnê û peynîyê şerî bîyarê.
Bawerîye seba peymane qels a
Sewbîna bawerîye seba na peymane qels a û xeylî hetê vanê ke do na peymane bi sernêkewa. Verfekê dîplomasîyê PJAK’î ê Ewropa Zagros Enderyarî yo ke vizêrî ajansê ma rê qisey kerdibi, îfade kerd ke pêkerdişê mabenê Amerîka û Îranî domdar nîyo. Zagros Enderyarî dîyar kerd ke do şer dewam bikero û hîşyarî partîyanê kurdan kerdibi ke ganî partîyê kurdan zî seba ameyoxî xo hedre bikerê.
