Di hilbijartinên duh de Macarîstan piştî 16 salan ji nû ve rûyê xwe da Rojava û Ewropayê. Ev encam ne tenê ji bo Macarîstanê, di heman demê de ji bo siyaseta tevahiya Ewropayê weke “pêleke guhertinê” hate pênasekirin. Balkêş bû ku Îsraîl, DYA û Rusyayê ve ku wekî reqîb tên zanîn, piştgiriya Orban dikirin û dixwestin li dijî berendamê mixalefetê Magyar ku Ewropayê pişgtirî dikir, serbikeve.
Di hilbijartinên giştî yên Macarîstanê yên 12ê Nîsana 2026an de ku bi beşdariyeke bilind a nêzîkî ji sedî 80yî pêk hatin, serdemek li Macarîstanê hate girtin û rûpeleke nû hate vekirin. Serokwezîr Viktor Orbán ku 16 sal bûn dewlet bi awayek otorîter bi rê ve dibir, rastî têkçûneke giran hat. Serokê mixalefetê yê nû Peter Magyar û partiya wî Tîsza, bi serkeftineke mezin dawî li desthilatdariya partiya Fîdeszê anîn.
Kî qezenc kir û kî winda kir?
Peter Magyar û partiya wî Tîsza aliyê di hilbijartinê de di rêza yekemîn de serketin e. Siyasetmedarê ciwan Peter Magyar û Partiya Tîsza ku wekî partiyek rastgir a navendî tê pênasekirin, bi destxistina nêzîkî ji sedî 53yê dengan serkeftineke dîrokî qezenc kirin. Tîsza ji 199 kursiyên parlamenê 138 kursî stendin û bi vî rengî gihîşt rêjeya ku wekî ‘rêjeya sûper’ tê zanîn. Ev yek dê fersendê bide hikûmeta nû ku guhertinên makezagonî û reformên mezin pêk bîne.
Dawî li îktîdara 16 salan hat
Viktor Orban û Partiya Fîdesz windakiriyên hilbijartinê ne. Partiya rastgir a tund Fîdesz û Orban ku di demên cuda de nêzîkî 20 salan serdest bûn, winda kirin. Dengên Fîdesz heta ji sedî 38an daketin û encax karî 55 kursiyan bi dest bixe. Orban êvara hilbijartinê derket pêşiya alîgirên xwe û bi gotina “encameke bi êş e lê zelal e” têkçûna xwe qebûl kir.
Kî piştgirî dida kê?
Magyar herî zêde piştgirî ji ciwanan ku bi navê ‘Nifşê Orban’ tên zanîn, ji welatiyên ku ji gendêliyê bêzar bûne û ji kesên ku dixwazin Macarîstan vegere nava malbata Ewropayê, wergirt. Hilbijêran li ber qeyrana aborî û tecrîda navneteweyî ya Macarîstanê îtiraza xwe nîşan dan.
DYA û Rûsyayê piştgiriya Orban dikir
Di asta navneteweyî de Serokê DYAyê Donald Trump û cîgirê wî JD Vance ku beriya hilbijartinê ji bo piştgiriyê çûbû Bûdapeşteyê, her wiha Serokê Rûsyayê Vladimir Putin û lîderên rastgirên tund ên cîhanê bi xurtî piştgiriya Orban dikirin. Ev encam ji bo xeta Trump-Putin-Orban wekî şikestineke mezin tê dîtin.
Şikesteya trenda serokên otorîter
Li gorî pisporên siyasî Orban ji serokek trenda îktîdarên olperest, nijadperest û çepgir bû. Bi têkçûna Orban ku bi navber 20 sal û bênavber 16 sal bû li ser kar bû, trenda siyasetmedarên olperest, nijadperes tû çepgir jî şikesteyek xwar. Ev yek ji bo hemû welatên salên dirêjin ji hêla kesên otorîter, olperest, nijadperest û rastgir ên mîna Trump, Putîn û Erdogan ve tên rêvebirin wekî hêviyekê tê nirxandin.
Bandorên hilbijartinê yên pêşerojê
Yekîtiya Ewropa (YE) û NATOyê serkeftina Magyar li Brukselê bi kêfxweşiyeke mezin pêşwazîkirin. Magyar soz da ku ew dê Macarîstanê ji ‘tecrîda salan’ derxe, polîtîkayên li dijî Ewropayê bi dawî bike û vegere ser xeta YE û NATOyê. Ev jî tê wateya ku qeyrana fonên Ewropayê yên hatibûn rawestandin dê çareser bibe û pirsgirêkên hiqûqê ji holê rabin.
Têkiliyên bi Rûsyayê re dê sar bibin
Têkçûna Orban ji bo Putîn pêşketinek xirab e. Di dema şerê Ukraynayê de, Orban li Ewropayê dengê herî nêzîkî Rûsyayê bû û gelek caran astengî derdixist pêşiya piştgiriya bo Ukraynayê û toleyên li dijî Moskowayê. Bi ketina Orban re, bawerî ew e ku Macarîstan dê tevlî refên welatên Rojava bibe û dostaniya xwe ya taybet a bi Rûsyayê re bi dawî bike.
DYA ji têkçûna Orban aciz e
Rêveberiya nû ya Macarîstanê dê têkiliyên bi Partiya Demokrat û baskên lîberal ên DYAyê re ku di dema Orban de sar bibûn, asayî bike. Li aliyê din, têkçûna hevalbendê sereke yê Donald Trump ê li Ewropayê, ji bo tora rastgirên tund a cîhanî paşveçûneke mezin e. DYAyê bi zelalî piştgiriya Orban kir Cîgirê Trump JD Vance heta Macarîstanê ji bo pişgiriyê çû. Ev yek nîşan dide Trump ji têkçûna Orban aciz e û di pêşerojê de têkiliyên Macarîstanê bi Trump re dê hinek sar bibin.
Hikûmeta nû dê texrîbata Orban restore bike
Hikûmeta nû ya bi pêşengiya Tîsza dê hewl bide ku dezgehên dewletê, dadgeh û medyaya ku ji sedî 80yê wê di bin kontrola alîgirên Fîdesz de bû, ji nû ve azad û serbixwe bike.
