Serranê 1990î de Şirnex de bi seyan dewî hetê dewlete ra ameyî vengkerdene û heta nika şîyayîşê 87 dewan qedexe yo. Destûrê ke seba şîyayîşê dewan yenê dayene zî tena seba rojêk yan zî seba wextêko kilm ê.
Vakurê Kurdîstanî de serranê 1980î ra heta serranê 2000î bi hezaran dewî bi destê dewlete ameyî veşnayene û vengkerdene. Zaf welatîyê ke dewê înan nê serran de amebî vengkerdene, demî reyde agêrayî waranê xo û reyna dewê xo awan kerdî. Her çend ke zaf dewî reyna ameybî awankerdiş zî bi seyan dewî hema zî veng ê û heta ewro destûr nêameyo dayene ke welatîyî agêrê serê herra xo. Wexto ke destûr yeno dayene zî zafane seba mîyanê roje yeno dayene û zaf rey zî wexto ke daristanî yenê birnayene nê destûrî yenê betalkerdene. Sewbîna zaf dewî est ê ke qet destûrê kewtîşê înan nêyêno dayene.
Na polîtîkaya dewlete ya serranê 1990î tewr zêde serê şaristanê Şirnexî ra ameye rayraberdiş û heta nika zî 87 dewê ke giredayeyê merkezê Şirnexî û qezayanê ci yê veng ê û agêrayîşê dewijan ê serê herra xo nika zî qedexe yo. Her çend ke kewtişê nê dewan seba welatîyan qedexe bo zî, dewlete seba vetîşê petrol û komirî û seba birnayîşê daristanan kewena nê cayan. Nê dewê vengî wayîrê zenginîya binê erd û serê erdî yê, seba ney welatîyî yenê astengkerdene.
Dewanê vengan ê Cûdî û Gabarî de rîyê teqnayîşê dînamîtan ra awe nêmenda
Dewê vengî bi taybetî herêma Besta, dormeyê Koyê Cûdî û Koyê Gabarî de yê. Zere û quntarê Koyê Gabarî de dewê bi nameyê Deşta Lala, Meydîn, Dêrşew, Qernê, Zivingo, Êrê, Spîvyan, Berê Mirê, Aşilmên, Miştaxe, Basret, Bînisra, Zêwêya Kevn, Hirariş, Birke, Biyave, Nihgê, Finik, Gundkê Remo, Berkever, Emorya, Cinêt, Gurdila, Memîroka, Geliyê Nihgê heta nika zî veng ê.
Zere û quntarê Koyê Cûdî de dewê sey Divin, Cifane, Akêt, Gilindor, Spîndarok, Gundikê Remo, Nêvava, Bilga, Cilbiya, Silib, Girê Çolya, Babga, Sorbitmê, Germgê, Şemga, Dêrgê, Xinis, Hesedoka, Bêşêrê, Şilerût, Serê Dehlê, Şax û Hebler veng ê û xeylê nê dewan de rîyê akerdişê kananê komirî ra êdî bêçimeyanê awe mendê.
Cayo ke dewê vengî est ê uca de qaleqolî ameyî çêkerdene
Herêmanê ke kewenê dormeyê qezaya Qilebanî de zî dewê Hoze, Mêre, Axyan, Xwarê Şêro, Pîrane, Hîlal, Nêrweh, Hodane, Ziravkê, Kalgê, Mijîn, Şirîş, Bileh, Zêvya, Aloş, Şiyê, Bazyan, Tolik, Sinê, Gozê Kurkê ameyî vengkerdene û serê herra nê dewan de bi desan qaleqol û qereqolê leşkerî ameyî awankerdiş.
Dormeyê dewanê Besta de ke ameyî vengkerdene darî yenê birnayene
Herêmanê ke tewr zêde ra yew ke dewî ameyî vengkerdene zî Herêma Besta ya. Herêma Besta de dewê bi nameyê Avyan, Kenî Ferşkê, Xirbê Bestê, Kenî Sîvgê, Behra Hincê, Çala, Sergê Mehemê Oso, Kela, Çemkê Tehlo, Bacît, Giregê, Romaran, Kûrta Xanê, Tûşimya, Cinîwer, Bişiyê Reş, Zirvî, Bolûzer, Dêryan ameyî vengkerdene. Nê dewî pêro kewenê zereyê Herêma Besta û cerdevanê herêmî pêro daranê nê dewan birnenê û birran talan kenê.
‘Şîyayîşê dewan seba talanî serbest o la seba ma qedexe yo’
Welatîyê ke dewê înan ameyî vengkerdene û hema zî nêşinê şêrê serê herra xo, vera na polîtîkaya dewlete nerazîbîyayîşê xo mojna. Welatîya bi nameyê Esmer Çikmaz ke dewa Dêrşewê ya Çîyayê Gabarî ra ya, dîyar kerd ke a dimayê 33 serran tena reyêk bi destûrê rojêk şîya dewa xo û wina vat: “Dimayê 33 serran ma rojêk destûr waşt û ma şîyî dewa xo. Bêdestûr ma nêşinî şêrê dewa xo. Kesê ke xozaya ma talan kenê seba înan her tim şîyayîş serbest o. Wexto ke ma şîyî dewe, ma dî ke bi dînamîtanê petrolî dewe nêmenda. Pêro dewa ma rijnenê û daristanê pêroyê dewa ma birnayê. Çi heyf ke ewro ma nêşinî şêrî serê herra xo, ma nêwazenî zerar bidî xozaya xo. Serranê 1990î de ma bi zorî vetî, êdî ma eşkenî agêrî serê herra xo.”
‘Ma hewnanê xo de zî dewa xo vînenî’
Halîme Gulçe zî dewijanê dewa Gundikê Remo ya Çîyayê Cûdî ra yew a. Helîme Gulçe vana her çend ke 34 serrî vengkerdişê dewa înan ser o derbas bîyê zî a hema zî hewnanê xo de dewa xo vînena û talanê serê dewa xo de wina qisey kerd: “Dewa ma pêro xeripnaya, ne awe verdaya, ne zî kerreyê dewa ma verdayê. Wexto ke ma bi destûrî şîyî dewa xo, ma dewa xo nas nêkerd. Ma nika zî hewnanê dewa xo de vînenî. Ma wazenî agêrê dewa xo û serê herra xo ser o dinyaya xo bibedilnê. Ma zî wazenî sey her kesî serê herra xo de bicîwîyê.”
‘Wa rayîrê dewanê ma virazê ma do agêrî herra xo ser’
Welatîyê bi nameyê Yusuf Denîz ke dewa Bilga ya ke kewena mabênê Cûdî û Herêma Besta, uca ra yo, waşt ke destûr bêro dayene ke her kes şêro dewa xo û wina qisey kerd: “Roja ke dewa ma ameya vengkerdene, a roje ra şîyayîşê dewa ma qedexe yo, nê serranê peyênan de destûr yeno dayene la o zî bi destûrê qereqolî ma eşkenî şêrî. Ma wazenî rayîrê dewa ma bêrê viraştiş, awe û ceyran bêrê antiş û ma şêrî dewa xo. Ma êdî nêwazenî gonî bêra rijnayene. Nê şaristananê ke ma bar kerdê tîya de çîyêkê ma çin o û pêro milkê ma dewan de yo. Kesê ke daristananê ma birnenê eşkenê rehetî şêrê la seba ma qedexe yo. Ma nêwazenî tu kes şêro dewa ma û zerar bido xozaya ma.”
