Wan – Şêx Evdirehmanê Axtepî di dîroka wêjeya Kurdî ya klasîk de stûneke sereke ye. Ew ne tenê helbestvanek, di heman demê de zanyarekî olî, fîlozofekî tasewufî û ramyarekî civakî bû.
Şêx Evdirehmanê Axtepî di sala 1850î (li gor hin çavkaniyan 1842) de li gundê Axtepê yê bi ser navçeya Xana Axparê ya Amedê ji dayik dibe. Ew kurê Şêx Mihemedê Kerpîlî ye. Wî li medreseyên Kurdistanê yên navdar perwerde dîtibû. Di zanistên wekî tefsîr, hedîs, fiqih, mantiq, felsefe, stêrnasî (astronomî) û bijîşkiyê de bûbû hoste. Wî bi Kurdî, Erebî, Farisî û Tirkî dizanibû û bi van zimanan berhem nivîsandine, lê giraniya wî her tim li ser Kurdî bûye.
Axtepî di 29ê Adara 1910an de li Amedê diçe ser dilovaniya xwe. Tirba wî li gundê wî Axtepê ye.
Felsefeya wî: “Eşqa îlahî û zanist”
Felsefeya Axtepî li ser sê xalên sereke ava bûye. Tasewuf: Di helbestên wî de bandora felsefeya “Wehdetul Wucûd” (Yektiya Hebûnê) tê dîtin. Li gorî wî, gerdûn neynika Xwedê ye û mirov bi riya eşqê dikare bigihe rastiya heqîqetê.
Têkiliya Ol û Zanistê: Berevajî gelek zanyarên serdema xwe, Axtepî giraniyeke zêde dida zanistên ezmanî û fizîkî. Wî bawer dikir ku naskirina gerdûnê (stêrk, gerstêrk, hwd.) rêya naskirina afirîner e.
Neteweperwerî: Her çend şêxekî neqşîbendî be jî, di helbestên wî de hişmendiya Kurdîtiyê pir xurt e. Wî girîngî dida perwerdehiya bi zimanê dayikê.
Naverok û şêwaza helbestên wî
Helbestên wî di bin bandora ekola Melayê Cizîrî û Ehmedê Xanî de ne. Dîwana wî ya Kurdî kaniya felsefe û hunerê ye. Di xezelên wî de zimanekî estetîk û herikbar heye. Wî peyvên wekî “mey”, “saqî”, “perwane” û “şem” (mûm) bi wateyên tasewufî bi kar aniye. “Mey” li ba wî zanîn û eşqa îlahî ye. Ew di helbestên xwe de rexneyên tund li nezanînê û li wan kesên ku olê ji bo berjewendiyên xwe bi kar tînin, digire.
Berhemên wî yên sereke ev in:
* Diwana Ruhî: Helbestên evînî, tasewufî û felsefî.
* Rewd-un Neîm: Jiyana Pêxember bi Kurdî (Metnê menzûm).
* Kîtab-ul Eşqal: Derbarê geometrî û stêrnasiyê de ye.
* Tebpet-ul Heywanat: Derbarê taybetmendiyên heywanan û bijîşkiyê de ye
