Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan di nirxandinên xwe de ji bo çareseriya pirsgirêkan dibêje divê Komara Tirkiyeyê demokratîk bibe û bingeha pirsgirêkan jî bi nedemokratîkbûna komarê ve girê dide. Di serdema ku destûra bingehîn a nû tê nîqaşkirin de, gelek xalên destûra bingehîn a heyî li pêşiya demokratîkbûna komarê asteng in. Piraniya van xalan jî netew, çand û zimanên cuda înkar dike û Tirkî li ser van cudahiyan ferz dike.
Pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk ku bi banga Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan di 27ê Sibata 2025an de dest pê kir, li Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê rojeva sereke ye. Bi destpêkirina pêvajoyê re gelek gavên dîrokî hatin avêtin. Tevgera Azadiya Kurdistanê bi banga Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan şerê çekdarî yê 50 salî bi dawî kir. Li Meclisa Tirkiyeyê jî cara yekem ji bo çareseriya pirsgirêka Kurd komîsyonek hate avakirin. Komîsyona Meclisê ku di 18ê Sibatê de bi beşdariya partiyên siyasî yên di parlamentoyê de raporeke hevpar amade kir, xebatên xwe bi dawî kirin. Ji amadebûna rapora hevpar a Komîsyona Meclisê û vir ve, çavê raya giştî li ser çêkirina qanûnan e.
Di ser rapora Meclisê re 3 meh derbas bûn
Tevî ku di ser amadekirina rapora hevpar a Komîsyona Meclisê re zêdetirî 3 meh derbas bûne jî, hê ji bo çêkirina qanûnan plansaziyek tune ye. Meclisa Tirkiyeyê ku di meha Tîrmehê de dikeve betlaneyê, daxwaza raya giştî ya demokratîk ew e ku beriya Meclis bikeve betlaneyê qanûn bên çêkirin. Ji bo çêkirina qanûnan her çiqas meha Hezîranê bê destnîşankirin jî, ji bo çêkirina qanûnan demeke diyarkirî tune ye. Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan ê ku di 24ê Gulanê de li Girava Îmraliyê bi heyeta DEM Partiyê re hevdîtin pêk anî, diyar kir ku li hemû qadên civakî xitimandin heye û lewma ew ji bo ku pêvajo bigihîje encamê lezê dikin. Her wiha Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan destnîşan kir ku çarçoveya qanûnî dikare bingeha pêvajoyê ava bike.
Nîqaşa destûra bingehîn û Komara Demokratîk
Her wiha Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan di nirxandina xwe ya dawî de bal kişand ser midaxeleyên li dijî CHPê û got ku geşedanên ku diqewimin, bi nebûna demokrasiyeke rast û siyaseteke demokratîk re têkildar in. Her wiha Rêberê Gelê Kurd ji bo pêvajoyê ev nirxandin jî kir: “Divê beramberiya hemû hewldanan; gihandina komarê ya bi naverok û çandeke demokratîk û avakirina pergaleke saxlem a hiqûqî erkeke sereke be.” Ji aliyekî din ve jî li Tirkiyeyê li ser amadekirina destûreke bingehîn a nû nîqaş tên kirin. Destûra bingehîn a heyî li ser esasê netewe-dewletê hatiye sazkirin û gelek xalên wê, netewe û baweriyên cuda yên di bin serweriya dewleta Tirkiyeyê de dijîn tune dihesibînin. Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan balê dikişîne ser vê yekê û dibêje divê entegrasyona Kurdan a bi dewletê re li ser esasê Komara Demokratîk bibe.
Pergala netewe-dewletê, şer û pevçûn
Komara Tirkiyeyê ku li ser esasê netewe-dewletê ava bûye, netewe û baweriyên cuda tune dihesibîne û ev sed sal in li dijî netewe û baweriyên cuda polîtîkayên pişaftinê tên meşandin. Polîtîkayên pişaftinê yên li dijî netewe û baweriyên cuda bûne sedema şer û pevçûnan. Gelê Kurd li dijî polîtîkayên pişaftinê gelek caran rabû serhildanan. Di encama serhildanan de li Bakurê Kurdistanê komkujiyên mezin pêk hatin. Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan di nirxandinên xwe de sedema şerê çekdarî yê 50 salî jî bi nedemokratîkbûna komarê ve girê dide û çareseriyê jî di komara demokratîk a ku mafên hemû netewe û baweriyan tê de tên naskirin de dibîne. Destûra bingehîn a heyî ku weke destûra bingehîn a darbeyê jî tê pênasekirin, di gelek xalan de mafên netewe û baweriyên Tirkiyeyê tune dihesibîne. Ev yek jî li pêşiya demokratîkbûna komarê astengiyan derdixe û pirsgirêkan derdixe holê.
Xalên ku mafên netewe û baweriyan tune dihesibînin
Destûra bingehîn a heyî ku piştî darbeyê di sala 1982yan de hatiye amadekirin, di serî de Kurd, mafên hemû netewe û baweriyên Tirkiyeyê tune hesibandiye. Ji van xalan, destûra bingehîn a 2709an hemû neteweyên Tirkiyeyê tune dihesibîne û dibêje hemû neteweyên ku li Tirkiyeyê dijîn Tirk in. Ev xal li ser esasê netewe-dewletê hatiye sazkirin û li pêşiya mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê û mafên neteweyî astengiyan derdixe. Her wiha xala yekemîn a destûra bingehîn ku wekî “nayê guhertin” hatiye pênasekirin jî dibêje zimanê fermî yê dewletê Tirkî ye û nayê guhertin. Ev yek li ser hemû neteweyên ku li Tirkiyeyê dijîn zimanê Tirkî ferz dike û dibe sedema polîtîkayên pişaftinê.
Tirkî li ser zimanên din tê ferzkirin
Xala 2yemîn a makezagonê jî bingeha polîtîkayên pişaftinê û helandina neteweyên ku di bin serweriya dewleta Tirk de dijîn derdixe holê. Di xala 2yemîn de jî tê gotin ku li dibistanan û saziyên fermî yên dewletê ji bilî zimanê Tirkî bi tu zimanî perwerde nayê dayîn û tenê zimanê Tirkî tê bikaranîn. Di xala 3yemîn a destûra bingehîn de jî tê gotin ku hemû welatiyên li Tirkiyeyê dijîn Tirk in. Bi vê xalê Kurd, Ermenî, Laz, Suryanî, Çerkez, Ereb û hemû netewe tune tên hesibandin. Ferzkirina Tirkîtiyê ya li ser neteweyan dibe sedema polîtîkayên pişaftinê, şer û pevçûnan.
Şerhên li ser peymanên navneteweyî
Li gorî peymanên navneteweyî yên ku Tirkiyeyê jî ew peyman îmze kirine, tu netewe nikare ji mafê perwerdehiya zimanê dayikê bêpar bimîne. Lê tevî ku Tirkiyeyê ev peyman îmze kirine jî, ji bo ku di serî de zimanê Kurdî û zimanên cuda di dibistanan de wekî perwerdehiya fermî neyên dayîn, li ser çend xalan şerh daniye. Tirkiyeyê wekî sedema şerhê jî nîşan daye ku dê perwerde li gorî pergala “Tewhîd-î Tedrîsat” (Yekîtiya Perwerdeyê) bê dayîn. Yanî perwerdehiya yekperest a ku ziman û baweriyên cuda tune dihesibîne, dê li gorî wê peymanên navneteweyî qebûl bikin û ji ber wê şerh danîne ser hin xalên peymanê. Her wiha Tirkiyeyê peymanên navneteweyî yên ku ji rêveberiyên herêmî re xweseriyê didin jî îmze kirine, lê ji bo xweseriya rêveberiyên herêmî şerh li ser çend xalan daniye. Tirkiyeyê ev xal di 21’ê Mijdara 1988’an de îmze kiriye û ji sala 1993’yan û vir ve jî di meriyetê de ye. Lê ji bo rêveberiyên herêmî şerh li ser xala xweseriyê daniye û ev yek jî li pêşiya xweserbûna rêveberiyên herêmî astengiyê derdixe.
Nîqaşa destûra bingehîn û çêkirina qanûnan
Li Tirkiyeyê di çarçoveya Pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk de, çêkirina qanûnan û amadekirina destûreke bingehîn a nû di rojevê de ye. Komîsyona Meclisê ya ku di çarçoveya çareseriya pirsgirêka Kurd de hatibû avakirin, ji bo çêkirina qanûnan hin pêşniyar kirin. Çêkirina qanûnan yek ji rojevên sereke yên Tirkiyeyê ye. Ji bo çêkirina qanûnan nîqaş li ser wê yekê hene ku beriya Meclis bikeve betlaneyê di meha Hezîranê de qanûn bên çêkirin. Lê heta niha ji bo çêkirina qanûnan demeke diyarkirî tune ye. Ji aliyekî din ve jî li ser destûreke bingehîn a nû nîqaş tên kirin. Hem Serokkomarê Tirkiyeyê Tayyîp Erdogan û hem jî Serokê Meclisê Numan Kurtulmuş destnîşan kirin ku pêdivî bi destûreke bingehîn a nû heye ku pêşiya demokrasiyê vedike û azadiya civakî xurt dike. Di serî de DEM Partî, partiyên sosyalîst û demokratîk ên Tirkiyeyê jî bi salan e destûra bingehîn a heyî rexne dikin û pêdiviya destûreke nû ya ku wekhevî û azadiya gelan misoger bike tînin ziman.
Komara Demokratîk û Entegrasyona Demokratîk
Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan di nirxandinên xwe de dibêje pirsgirêka wan bi komarê re tune ye, lê pirsgirêk ew e ku komar ne demokratîk e. Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan ê ku bingeha pirsgirêkan weke nedemokratîkbûna komarê dinirxîne, ji bo çareseriyê jî demokratîkbûna komarê pênase dike. Her wiha Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan ji bo demokratîkbûna komarê jî pêşniyara qanûnên azadiyê û entegrasyona demokratîk dike.
Rêberê Gelê Kurd dibêje Kurd û neteweyên cuda yên Tirkiyeyê li derveyî qanûnan hatibûn hiştin û bi entegrasyona demokratîk Kurd, netewe û baweriyên cuda yên Tirkiyeyê jî dê bi maf û hebûna xwe tevlî qanûnan bibin. Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan ji bo pêkanîna entegrasyona demokratîk jî pêdiviya bi qanûnên azadiyê dibîne. Qanûnên azadiyê tê wê wateyê ku hemû netewe û bawerî bi hev re bi awayekî wekhev û azad bijîn. Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan entegrasyonê ne li ser esasê hev helandinê, lê li ser esasê hev qebûlkirinê pênase dike. Yanî berovajî pişaftinê, li ser esasê ku bi maf û hebûna xwe hemû netewe bi hev re bijîn. Li ser vê yekê Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan di serdema ku destûra bingehîn tê nîqaşkirin de, pêşniyara Komara Demokratîk dike. Çareseriya pirsgirêka Kurd jî bi demokratîkbûna komarê ve girê dide.
