Şirnex – Li Şirnexê birîna daran bi salan e berdewam dike û bi hezaran donim qadên daristanan hatiye talankirin. Ji bilî birîna daran jî erdnîgarî û xwezaya bajêr bi lêgerîna madenê û çêkirina bendavan tê tunekirin. Bi çêkirina bendavan cihên dîrokî tên tunekirin.
Yek jî bajarê Bakurê Kurdistanê ku herî zêde ji polîtikayên dewletê ya valakirina gundan bandor bû ye Şirnex e. Di salên 1990î de li Şirnexê û navçeyên wê gelek gund hatin valakirin. Welatiyên ku neçar man ji gundên xwe koçber bibin bi salan e ji ber qedexeyan nikarin vegerin gundên xwe. Piştî valakirina gundan zêdeyî 30 sal in ketin û derketina li 14ê gundên li quntarê Çiyayê Cûdî, 22 gundên li Çiyayê Besta û 26 gundên li Çiyayê Gabarê bi temamî hatine qedexekirin. Li gundên ku bi hinceta “Ewlehiyê” hatinê qedexekirin ji şîrketên madenê û kesên ku daran talan dikin re rê hatiye vekirin. Gund, çiya û warên Şirnexê ku ji welatiyên wê re qedexe ye, bûyê cihê talana xwezayê û birîna daran. Birîna daran li Çiyayê Cûdî, Gabar, Besta û li herêma Komete ya navçeya Elkê heta Çoltera gundê Elemûnê ya navçeya Qilebanê belav bû. Ji bilî birîna daran jî xwezaya Şirnexê bi destê şîrketên madenê tê talankirin.
10 hektarên qada daristanê ji wesfa daristanê derketin
Birîna daran li Şirnexê bi salan e di rojevê de ye. Ji sala 2018aan ve bi taybetî li Cûdî, Gabar û Besta yên Şirnexê birîna daran berdewam dike. Li gor daneyên Tevgera Ekolojiyeya Mezopotamyayê mehê 50 hezar dar li Şirnexê tên birîn. Darên ku li Şirnexê tên birîn jî ji bo firotinê ji bajarên cuda re tên şandin. Ji qadên bi daristan ên Şirnexê ku hatine birîn, bi giştî milyonek û 348 hezar û 535 hektarên daristanê hate hesibandin. Qada bêdaristan jî weke 5 milyon û 401 hezar û 417 hektar hate tespîtkirin. Ji dawiya sala 2023yan ve piştî sînorên daristanan hatin diyarkirin û di qeydên tapûyê de cih girtin, qada bi daristan a Şirnexê ya giştî weke 172 hezar û 286 hektar hate diyarnkirin. Ji van 186 hezar û 130 hektar jî hate tescîlkirin. Di heman demê de 10 hektarên qada daristanê ji wesfa daristanê derketin û derxistin derveyî sînorê daristanan.
Şîrketên madenê li Şirnexê zêde bûn e
Di van salên dawî de herêma Şirnexê ku her ji 15 rojan careke ji aliyê walîtiyê ve bi hinceta “Ewlehiyê” tê qedexekirin ji şîrketên madenê yên nêzî hikumetê re rê tê vekirin. Hemû navçeyên Şirnexê bi kana komir, kevir, çîmento û madenan hatiyê kolandin û ew yek dibe sedema qirêjbûna hewayê û talankirina xwezayê. Şîrketên madenê yên bi navê Acar, Ozdaglar, Sîhan, Evrensel, Ozel, Goksad, Oz Kardeşler, Taşar, Geliş, Şirnak Afa, Bolunmez Grup, Eloş, Divin Madencîlîk ji hin van şîrketa ne. Xwezaya Şirnexê ji aliyê van şîrketan ve tê talan kirin pêşkeşî rantê hatiyê kirin. Li navçeya Qilebanê di 21’ê kanûna 2021’an de 54 hezar 009.77 hektar an ku 540 hezar 097.7 donim qada xwezayî, 250 hezar ton çînko û risas û 2 milyon û 400 hezar ton madenê sifirê û kargeha wê dan îhaleyê. Cihê madenê ku 73 hezar û 100 hektar e ji sedî 75ê Qilebanê ye. Bi vê yekê rasterast qada jiyanê ya şêniyên herêmê tê sînordarkirin. Wezareta Bajarvanî û Hawîrdorê jî li navçeyên Cizîr, Qileban, Hezex, Silopiya û Elkê li 22 herêman bêyî hewcehî bi rapora ÇEDê bibîne, destûra lêgerîna madenê da.
Li navenda Şirnexê ji Kana Kalkerê û Tesîsa Seridandin û Şikandinê re, li gundê Avgamasiya ya Şirnexê ji Tesîsa Paketkirin û Depokirina Komirî re, li gundê Navyan ê girêdayî navenda Şirnexê, li Tesîsa Sterîlîzasyon a Beravêtiyên Tibî yên li Herêma Senayî ya Organîze ya Cizîrê re û li navçeya Hezexê ruhseta lêgerîna petrolê hate dayîn.
Xetereyên santrala Hidroelektrik û Termîk
Ji bilî birîna daran û lêgerîna madenan santralên Hidroelektrik jî jiyana mirovan dixe xetereyê. Ji bo Çemê Robozik a giredayî gundê Şivişk a navçeya Qilebanê biryar hat dayin ku bi kapasîteya 2.322 MW Santrala Hîdroelektrîk a Balli were avakirin. Li gor lêkolînan santrala Hîdroelketrîk zerarê dide ekosîstema herême û kêm buna avê. Li navçeya Silopiyayê jî santrala Termik di sala 2009an de dest bi hilberandinê kiriyê. Tevahiya navçeyê ji santralê bandor dibe. Piştî santrala Termik hejmara kesên ku li nexweşiya penceşêrê dikevin li navçeyê zêde bû ye. Her wiha zerara wê li ser hewirdor û sewalan jî zêde ye.
Kanên xîzê yên li Cizîrê jiyanê dixe xetereyê
Li ser Çemê Dîclê ya navçeya Cizîrê gelek kanên xîzê hatine vekirin. Tevî ku Wezareta Hewirdor û Bajarvaniyê di 8ê Kanûna 2007an de destûrdayina vekirina kanên xîz û xîçê batal kiriyê jî li ser Çemê Dîcleyê kanên xîzê tên vekirin. Kanên xîzê ku ne ruhseta wan heye û ne jî destûra wan a ÇEDê heye nayên girtin û xebatên xwe berdewam dikin. Kanên xîzê jiyana zindiyan û xwezayê jî dixe xetereyê. Kana xîzê ku li ser Çemê Dicleyê ya nezî li taxa Çemkûrk a navçeya Cizîrê rê li ber xetereya jiyana mirovan û sewalan vedike. Ji ber xebatên kana xîzê çem kûr bûye û welatiyên ku dixwazin bikevin çem jî bi xeniqandinê re rû bi rû dimînin. Du sal berê jî du zarok li taxa Çemkûrkê di çem de xeniqîn.
Bi bendavan cihên dîrokî di bin avê de tên hiştin
Li navçeya Qilebanê 6 bendav hatine çêkirin. Li ser rûbarên ku ji gundên Hîlal, Ziravik, Nêrweh, Bilih, Kiror û Roboskî re derbas dibin bendav hatin çêkirin. Her wiha Saziya Karên Avê ya Dewletê (DSÎ) li ser Çemê Dîcleyê heta niha 9 bendav çêkirin. Bendavê 10emîn jî tê plankirin ku di navbera bajaroka Qesrikê yê ser bi navenda Şirnexê û gundê Misûriyê yê bi ser navçeya Cizîrê ve bê çêkirin. Bendava ku Wezarata Karên Avê û Daristanan û Midûriyeta Giştî ya Karên Avê ya Dewletê (DSÎ) projeya wê amade kir, di 29ê Nîsana 2019an de ji aliyê ÇEDê ve hat erêkirin. Li cihe ku bendav bê çêkirin çend meh berê xebatan dest pê kir. Tê plankirin ku ew bendav piştî bendava Ilisû ya ku Heskîf di bin avê de hişt bibe bendava 2yemîn a herî mezin. Îhaleya bendavê jî di 16ê Sibata 2023yan de ji aliyê Şîrketiya hilberîna ceyranê ya CB ve hat girtin û ji aliyê wê şîrketê ve bendav wê bê çêkirin. Cihê ku bendav lê bê çêkirin gelek cihekî dîrokî ye û bi çêkirina bendavê re ew dîrok jî wê di bin avê de bimîne. Peykerê Bûk û Zava yê li ser kevirekî li ser çem hatiye çêkirin û Pira Xan Mehmûd wê di bin avê de bimîne.
