Navenda Nûçeyan – Rejîma Îranê bi kevneşopiya dewletbûna 2500 salan xwe bi zext, zor, înkar, lîstik û komkujiyan anî heta roja me ya îro. Amerîka û Îsraîl rejîmê di pêvajoya ku gel rabûne ser pêyan de dixwazin li gorî berjewendiyên xwe biguherînin. Rejîm an dê bi demokrasiyê dewletê biparêze an jî dewlet dê bi mudaxileyên leşkerî û şerê navxweyî hilweşe.
Dewleta Îranê bi têkçûna Konfederasyona Medan, ku bi xiyaneta Kîros pêk hat, Beriya Zanyinê 550-330 hate avakirin. Dema wek dewlet hatibû avakirin yek ji hêzên herî navdar ên cîhanê bû. Ji ber hêza xwe ya wê demê dikarî bi Romayê re şer bike. Îran ji dema ava bûye heya niha di navbera rojhilat û rojava de bû pir, cîrantiya gelek dewlet û şaristaniyan kir û 2500 sal il in li ser pêyan e.
Kevneşopiya tundî û paşverû
Îran Bisilmantiyê di sedsala 7emîn de qebûl kir lê belê li gorî bîrdozî û çanda xwe teşe da Bisilmaniyê, feraseta Şîayê ava kir. Îran ji roja ava bûye heta niha hin caran di qada şer de têk çûbe jî serweriya axa xwe neda tu kesan. Wekî gelek welatên ku bi polîtîkayên navendî tên birêvebirin Îran jî gelek caran ji ber ev navendîbûna xwe bû qada raperînên gel. Dewlet sala 1794an heya 1925an hewl da ku bibe dewleteke hemdemî. Li welat di sala 1946an Komara Mahabadê hat îlankirin û di nava salakê de bi tundî ev hewldan hate tepisandin. Riza Pehlewî û kurê wî Riza Pehlewî tevî polîtîkayên xwe yên navendîparêz hewl dan ku xwe bigihînin asta pêşketina cîhanê û dewletê nûjen bikin. Li gel zêdebûna nakokiyan muxalefeta olî, û nerazîbûna gel 1979an de rejîma Şah hat hilweşandin. Şoreşa gel bi destê Rêbertiya Humeynî veguherî şoreşeke paşverû. Di 1979an de Komara Îslamî hat îlankirin. Ev pergal olê û polîtîkayên navendîparêziyê li hev civand û rejîmeke tund, oldar, navendîparêz û paşverû ava kir.
37 salan bû siya li ser siyasetê
Alî Xamaney li dijî Îsraîlê û Rojava siyaseteke hişk û stratejîk da meşandin. Alî Hamaney di dema şerê Iraq û Îranê de gelek caran serdana eniya şer kir û li ser Artêşa Muhafizên Şoreşê xwedî bandor û otorîteye mezin e. 37 salan erkê berneda û li ser hemû sazî û makanîzmayên welat otoriteya xwe ava kir. Li dijî muxalîfan û reformîstan bi tundî tevgeriya û ji navendîbûna xwe qet nehat xwarê. Sala 1981ê Alî Hamaney di êrişekê de birîndar bû û piştre milê wî yê rastê felc bû. Tê gotin ku ser huner, wêje û helbestê lêhurbûnê wî hebûne, li ser hin beşên hunerê xwedî agahî bûye û ser van mijaran pirtûkên nivîsandine. Lê belê tevî van jî li dijî hevrikên xwe û muxalîfan, xwedî aqlekî dijminane bû û ji ber vê yekê jî wek “fêlbaz” dihat pênasekirin.
Rejîm xwe bi sazîbûnê domdar dike
Rejîma Îslamî ya li şûna rejîma Şah hatiye avakirin bi sazîbûna xwe ve karakterê xwe ava kir. Desteya Parastina Destûra Bingehîn qanûnên ku hatine amadekirin li gorî parastina ruhê olî yê rejîmê xebatê kir. Meclisa Pisporan lijneyeke ku ji 88 oldaran pêk tê hat avakirin. Endamên vê lijneyê ji hêla gel ve 8 salan carekê tên hilbijartin lê belê heke ev endam girêdayî pergalê were dîtin heta mirinê dikare li ser vê erkê bisekine. Ev lijne endamên serokkomariyê hildibijêre, kesên ji bo meclisê tên hilbijartin diyar dike, serokê olî yê rejîmê hildibijêre û heke guncav bibîne dikare serokê olî ji erkê jî bigre. Desteya Teşhîsê ya Nexşerêya Pargalê jî ji bo nakokiyên di navbera Meclis û Konseya Parastina Destûra Bingehîn ji holê rake hatiye avakirin û şêwirmendiya serokê olî dike. Artêşa Muhafizên Şoreşê jî ji parastin û domdarkirina rejîmê berpirsyar e. Ev artêş ji aliyê erk, aborî û leşkerî de ji hêla rejîmê ve hatiye xurtkirin. Lewre ev artêş ji qanûnan bêhtir girêdayî berjewendiyên olî yên rejîmê ne. Bi vî rengê xwe ve rejîm, tevî ku serokkomar, serokê olî, meclisa welat ji holê were rakirin jî dikare rengê xwe yên paşverû, navendîparêz û oldar biparêze, domdar bike.
Rejîm tevî metirsiya hilweşînê naxwaze biguhere
Serokê olî Alî Hamaney di 28ê Sibatê de bi operasyona hevpar a Dewletyên Yekbûyî yên Amerîkayê û Îsraîlê li Tehranê hate kuştin. Televîzyona Îranê di 1ê Adarê de mirina Alî Hamaney piştras kir, li welat 40 roj şîn, hefteyeke destûra fermî ragihand û Alî Hamaney wek “şehîd” pênase kir. Meclisa Pisporan li şûna bav Alî Xamaney kurê wî Mucteba Xamaney ji bo Serokê Olî yê rejîmê hilbijart. Bi vê yekê ve Meclisa Pisporan ji 1979an heya niha yekem carê kurê serokê olî li şûna bavê hilbijart.
Rejîm karekterê xwe afirand
Mucteba Hamaney di sala 1969an li Meşhedê hat dinê, di 10 saliya xwe de şahidiya “Şoreşa 1979an” kir. Di ciwantiya xwe de tev li Artêşa Muhefizên Şoreşê kir û bi vê yekê li ser artêşê bû xwedî bandor û giranî. Piştî şer di medreseyê de perwerdeya olî dît û xwe wek aklî operasyonî yê olî gihand. Bi vî rengê xwe ve li ser siyaset, rêveberinan welat, saziyên parastin û sîxurtiyê de bandora xwe ava kir, di gelek komkujî û mudaxileyên hişk ên li dijî gel de rasterast rol girt. Ji ber ev aliyê bandora xwe ya tund û navendîparêz bû şêwirmendê bavê xwe Alî Hamaney. Mucteba Hamaney bi biryardarî piştgirî da pêşxistina çêkirina moşekan û enerjiya nukleerê. Tê destnîşankirin ku Meclisa Pisporan ji ber van taybetmendiyên xwe Mucteba Hamaney hilbijart ku karibe li dijî Amerîka û Îsraîlê xwedî helwest be û bersivê bide êrişan.
Kesayeteke tund û girtî
Mucteba Hamaney keseke ku li ser siyasetê xwedî giranî û bandor e lê belê ji xwe nîşandanê hez nake, bêhtir di piştperdeya siyaset û bûyeran de cih bigire. Herwiha gelek kes piştî ku bû Serokê Olî yê Îranê ew nas kir. Mucteba Hamaney li dijî diyaloga bi Rojava ye, li dijî Amerîka û Îsraîlê xwedî helwesteke tund e. Herwiha heya niha di tu hilbijartinan de cih negirt, di bin siya bavê xwe de bi roleke stratejîk rabû. Ew ne bi rola lîdereke xwedî axaftin û helwest, lê bêhtir stratejiyeke bêdeng, leşkerî û hişk tercîh kir. Bi hilbijartina xwe ve ji sala 1979an heyan niha yeke car e ku li Îranê serokê olî li şûna bavê xwe tê hilbijartin.
Gotina dawî ya gel û tifaqan e
Li Îranê gelên wek Fars, Kurd, Azerî, Lorî, Belûc, Tirkmen, Ereb, Gilakî, Mazandaranî, Tatî, Talîşî, Kaşkayî, Ermen, Yahûdî û Gurcî dijîn.Wek bawerî jî tevî Bisilmanên Şiî û sunnî, Bahaî, Xrîstiyan, Yahûdî, Zerduşt, Yarsanî dijîn. Ev gel û bawerî bi girêdayîna nasname û parastina çandî ve ji kûrahiya dîrokê xwe heya roja me anî. Tê gotin ku Mucteba Xamaney jî ji êrişên dawî birîndar bûye. Di şexsê Mucteba Xamaney de rejîma xwe dispêre mîrateya 2500 sal berê bi zext, zor, komkujî û aloziyan dixwaze emrê xwe dirêj bike. Aqlê dewletê helbet dirêjtir e lê belê ya ku rengê pêvajoya pêş diyar bike û rejîmê karibe biguherîne dê têkoşîn û tifaqa gelan a ji bo azadiyê be.
