Psîkiyatrîst Prof. Dr. Abdulîllah Polat êrişên li ser dibistanan nirxand û got: “Tundî û zordariya diqewime bi pirsgirêka Kurd ve girêdayî ye. Rêzefîlmên mafyatîk tundîtûjiyê normalîze dikin. Bername û saziyên perwerdehiyê divê vê berpirsiyariyê bigirin ser xwe. Parastina rastîn a zarokekî ne tenê parastina laşê wan e, lê di heman demê de parastina ziman, çand, giyan û têkiliyên wan ên civakî ye.”
Prof. Dr. Abdulîllah Polat ê ku li Almanyayê li ser beşa psîkiyatriyê dixebite û dersê dide, derbarê êrişên li dibistanên li Sêwregê û Mereşê qewimîn de ji Ajansa Welat re axivî. Polat êrişên li dijî dibistanan hem ji aliyê dêrûnî hem jî ji aliyê polîtîkayên şerê taybet ê dewletê ku bandorê li ser ciwanan dike û di vê astê de helwesta malbatan û saziyên Kurd divê çawa be, bi berfirehî nirxand.
Prof Dr Abdulîllah Polat anî ziman ku ji aliyê zanistî ve, ravekirina vê tundûtûjiya di nav zarok û ciwanan de tenê wekî ‘nexweşiya takekesî’, ‘rizandina exlaqî’ an jî teqînên hêrsa takekesî têrê nake û got: “Tiştê ku em li vir dibînin, kombûna trawmayê, asayîbûna civakî ya tundûtûjiyê, qelsbûna hêza parastinê ya perwerdeyê û bandora li ser derûniya zarok a hawîrdorek demdirêj a zordarî, cudakarî û bêewlehiyê ye ku bi pirsgirêka Kurd ve girêdayî ye. Tiştê ku di zimanê siyasî de wekî ‘siyaseta şerê taybet’ tê pênasekirin, dikare ji perspektîfek psîkiyatrîk wekî ezmûna demdirêj a civakek ku di tirs, kontrol, newekhevî, înkarkirina nasnameyê, xizanî û neheqiyê de dijî were şîrovekirin. Di hawîrdorek wisa de, zarok fêr dibin ku pirsgirêk ne bi diyalog û baweriyê, lê bi zor û tundîtûjiyê tên çareserkirin.”
‘Çareserkirina pirsgirêka Kurd dikare rê li ber tundiyê bigire’
Abdulîllah Polat destnîşan kir ku pirsgirêk ji bo zarok û ciwanên Kurd hîn girantir e, ji ber ku ew ne tenê bi pirsgirêkên ciwanan ve girêdayî ye, lê di heman demê de bi bîranînên pevçûn, koçberî, xemgînî, xizanî, bêparbûna ji perwerdehiya zimanê dayikê, cudakarî û bêewlehiya sazûmanî ve jî girêdayî ye. Abdulîllah Polat wiha domand: “Di psîkiyatrîyê de, em dizanin ku hestên şerm, dûrxistin û bêhêvîtiyê yên domdar di ciwanan de an hundirîn in (depresyon, fikar, îstismara madeyan, ramanên xwekuştinê) an jî têne eşkerekirin (hêrs, êrîşkarî, şîdeta dibistanê). Ji ber vê yekê, ev bûyer pir caran ne ‘dînîtî’ ye lê xuyangên trawmaya nehatî pêvajokirin û hilweşîna civakî ne. Bi vî rengî, çareserî bi tedbîrên ewlehiyê ve sînordar nîn e; ew di heman demê de dermankirina trawmayê, piştgiriya psîkososyal li dibistanan, perwerdehiya wekhev û tezmînatê, mafê zimanê zikmakî, edalet û ji nû ve avakirina aîdiyeta civakî jî vedihewîne. Em bêyî çareserkirina pirsgirêka Kurd nikarin vê şîdeta li ser ciwanan bi awayek giştî fam bikin.”
Mînakên zanistê û zarok
Abdulîllah Polat her wiha çend mînakên zanistî jî da û ev yek anî ziman: “Zarokên ku di hawîrdorên pevçûn û şer de mezin dibin pir caran stres, depresyon, fikar û êrîşkariya piştî trawmayê dijîn. Her ku trawmaya zaroktiyê zêde dibe, xetera bêsebriyê, îstismara madeyan û tevgerên tundûtûj di jiyana paşîn de jî zêde dibe. Ciwanên ku rastî cudakarî û înkarkirina nasnameyê tên, hestek windakirina aîdiyetê, hêrsa kombûyî û bêbaweriya bi saziyan re pêş dixin. Xetera tundîtujiyê di hawîrdorên ku pabendbûna dibistanê qels e û xwendekar xwe bêqîmet hîs dikin.”
‘Dîziyên ku tundîtujiyê normalîze dikin meyla ciwanan didin ser çanda lumpen û mafyayê’
Abdulîllah Polat bal kişand ser meyla ciwanan a li hemeberî çanda lumpen û dîziyên ango rêzefîlmên mafyatîk û wiha axivî: “Meyla zarok û ciwanan a ber bi mafya an çanda lumpen ve ji tevlîheviyek faktoran tê. Di nav de têkiliyên malbatî, girêdana dibistanê, xizanî, dûrketina civakî, rûbirûbûna dîjîtal û zimanê giştî yê tundûtûjiyê. Rola medyayê, nemaze rêzefîlmên mafyayê, nayê kêmkirin. Ev berhem pir caran ne tenê sûc, tundûtûjî û hêza çekdarî nîşan didin, lê di heman demê de wan bi girêdana wan bi karîzma, mêranî, statu, dilsozî û rêzgirtinê re estetîk dikin. Ji perspektîfa teoriya fêrbûna civakî ve, ciwan meyla dikin ku ziman, helwest û karanîna hêzê ya kesayetên ku ew pê re nas dikin model bikin. Ji ber vê yekê, rêzefîlmên mafyayê ne tenê sedemek tundûtûjiyê ne, lê di heman demê de ji bo hin ciwanan faktorek rîskek girîng in, tundûtûjiyê normalîze dikin, bêhesas dikin û tewra teşwîq dikin.”
‘Divê dewlet xizmetên tenduristiya derûnî ji bo zarok û ciwanan xurt bike’
Polat da zanîn ku rola dewletê jî li vir pir girîng e û wiha li axaftina xwe zêde kir: “Ger welatek nikaribe ji ciwanan re pergalên piştgiriyê yên perwerdehî, çandî, hunerî, werzîşî û tenduristiya derûnî yên bihêz peyda bike; li şûna wê, ger polîtîkayên ewlehiyê-navendî, tepeserker û çavdêriyê werin xurtkirin, zarok dê ji kanalên demokratîk û saxlem ên aîdiyetê dûr bikevin. Wekî din, pergalek medyayê ku tundûtûjiyê nîşan dide lê wê nake mijara lêkolînek rexnegir vê rewşê girantir dike. Ji ber vê yekê, çareserî ne tenê ew e ku ji malbatan re bêjin ‘zarokên xwe biparêzin’. Divê dewlet xizmetên tenduristiya derûnî ji bo zarok û ciwanan xurt bike, pergalên piştgiriya psîkososyal li dibistanan berfireh bike, polîtîkayek weşanê ya berpirsiyartir li dijî naveroka ku tundûtûjiyê pêş dixe pêş bixe, û ji ciwanan re derfetên rastîn ji bo pêşerojê pêşkêş bike.”
‘Saziyên Kurdî b divê kampanyayên cidî bidin destpêkirin’
Abdulîllah Polat her wiha li ser rol û mîsyona Saziyên Kurd de jî pêşniyarên xwe anî ziman û wiha got: “Rola saziyên Kurdî li vir pir girîng e. Tenê hewl nedin ku ‘wan dûr bixin’; hûn hewce ye ku ji wan re jîngehên xurt û saxlem peyda bikin ku ew dikarin tê de aîd bibin. Bernameyên ciwanan ên li ser bingeha ziman, çand, bîra dîrokî û têkiliyên civakî yên Kurdî, di vê çarçoveyê de, destwerdanên ji bo parastina tenduristiya derûnî ne. Bernameyên çandî û hunerî, komên xwendinê, çalakiyên werzîşê, kampên havînê, civînên xwezayê, û bi taybetî serdanên cihên dîrokî, çandî û civakî yên li herêma Kurdan ji bo ku ciwan werin ba hev pir girîng in. Ji ber ku em bi zanistî dizanin ku ciwanên ku dikarin xwe bi zimanê xwe îfade bikin, bi çanda xwe ve girêbidin û hîs bikin ku ew beşek ji bîranînek kolektîf in, kêmtir di xetereya tenêtî, tecrîda civakî, parçebûna nasnameyê û zivirîna ber bi avahiyên wêranker de ne. Di psîkiyatrîyê de, em vê yekê di bin sernavên faktorên parastinê, yekparebûna nasnameyê û pêşkeftina berxwedanê de lêkolîn dikin.”
Bênasname hiştin û bêkokbûn
Polat derbarê helwesta malbatan a li dijî zarokên wan de jî ev yek anî ziman: “Divê malbat jî ji vê yekê bawer bin. Ne gengaz e ku zarokek bi rêbazek ku tenê li ser ‘çûna dibistanê, qezenckirina pereyan û fêrbûna ola xwe’ disekine were parastin. Pêşveçûna giyanî ya mirovan ne tenê li ser bingeha mayîna aborî ye; ew nikare tenê bi referansên olî were temamkirin û bêguman ne saxlem e dema ku li ser zilm û tirsê were avakirin. Pêşveçûna saxlem ziman, çand, têkiliyên ewle, lîstik, huner, hilberîn, îfade û hêviya ji bo pêşerojê hewce dike. Bi taybetî, jiyana li metropolan dikare hestên tenêtiyê, hilweşîna nasnameyê, bêkokbûn û bêqîmetiyê di gelek ciwanan de zêde bike.”
Piştî êrişan fikarên zarokan
Prof. Dr. Abdulîllah Polat li ser fikarên zarok û ciwanên ku piştî nûçeyên gulebaranên li dibistanan, hestên nexwestina çûna dibistanê, an jî pirsa “Gelo ev yek dê li dibistana min jî bibe?” ji perspektîfeke psîkiyatrîk rawestiya û wiha berdewam kir: “Xala herî girîng ji aliyê psîkolojîk ve ne înkarkirina hestên zarok e, lê di heman demê de zêdekirina tirsa wan jî ne ev e. Malbateke ku dibêje, ‘Normal e ku meriv bitirse, ez te fêm dikim’, dikare bibe alîkar ku hestên zarok rêkûpêk bike; lê belê, gotinên wekî, ‘baş e, wê xirabtir neke’, dikarin fikar û hestên tenêtiyê yên zarok zêde bikin. Zarok ne tenê ji bûyerê bi xwe, lê di heman demê de ji reaksiyonên hestyariyên mezinan jî bandor dibe. Ji ber vê yekê, ji bo dê û bavan pir girîng e ku helwestek aram, vekirî û dilniya nîşan bidin. Nêzîkatiya rast a pedagojîk û klînîkî ew e ku agahîyên kurt û guncav ji zarok re bên dayîn, dîmenên nûçeyan kêm bibin, rûtînên rojane werin parastin û bi dibistanê re hevkarî bê kirin. Zêde zext li ser zarokek ku naxwaze biçe dibistanê ne rast e; lê belê, ew ji bo demek dirêj li malê bimînin dikare fikaran jî xurt bike. Nêzîkatiya herî saxlem ew e ku tirsên wan bi cidî li ber çavan werin girtin û vegera wan a dibistanê bi awayekî piştgirî hêsan bikin. Axavtina bi mamosteyên wan re, têkilîdanîna bi şêwirmendê rêberiyê re û mîsogerkirina ku zarok hîs dike ku mezinêk pêbawer li dibistanê heye, parastinek e. Ger ev tirs ji du hefteyan zêdetir berdewam bike, bibe sedema têkçûna xewê, kabûsan, fikara veqetandinê, hêrsa hêrsê, an guhertinên girîng ên tevgerî, divê alîkariya pispor were xwestin. Ji hêla zanistî ve, em dizanin ku zarok trawmayê çêtirîn di hebûna mezinên têgihîştî, lênêrîner û domdar de dikarin îdare bikin û derbas dikin.”
Parastina ziman, çand û giyana zarokan
Abdulîllah Polat di dawiyê de destnîşan kir ku zarok ne tenê li dibistanê lê di heman demê de bi rêya ezmûnên jiyana hevpar jî hevdu nas dikin û wiha got: “Pîknîk, civînên çandî, bernameyên xwezayê û çalakiyên hevbeş ên ku zarokên ji herêmên cûda tê de beşdar dibin ji perspektîfek pedagojîk re pir hêja ne. Ji hêla sosyolojîk ve, hevdîtinên ewle yek ji hêmanên herî bihêz in di kêmkirina pêşdaraziyê de; ji hêla psîkolojîk ve, parvekirina ezmûnan empatî û nêzîkbûnê zêde dike. Tiştê ku îro hewce ye ne tenê disiplînkirina zarokan e, lê têgihîştina wan, parastina wan, anîna wan ba hev û dayîna hestek pêşerojek saxlem ji wan re. Bername û saziyên perwerdehiyê divê vê berpirsiyariyê bigirin ser xwe. Parastina rastîn a zarokekî ne tenê parastina laşê wan e, lê di heman demê de parastina ziman, çand, giyan û têkiliyên wan ên civakî ye.”
