Hişbir, fihuş, çetetî û sîxurtî, wekî çar stûnên bingehîn ên stratejiya “qirkirina çandî” ya Tirkiyeyê ye û li Kurdistanê tê serwerkirin. Ev her çar amûr ne ji hev qut in; berevajî wê, sîstemeke wisa ava dikin ku hev du xurt dikin û temam dikin.
Bi avakirina komarê re li dijî Kurdan polîtîkayên qirkirin, kuştin, windakirin, asîmîlasyon, koçberkirin, sirgunkirin, revandin, tirsandinê tên meşandin. Di 100 salên derbasbûyî de li gorî ruhê demê rêbaz guherîn lê armanc neguherî. Civaka Kurd ya ku bi van rêbazan ji holê nehatiye rakirin, dixwazin bi rizandin, bêîradekirin, ji manewiyat û exlaqê dûrxistinê teslîm bigirin û bi kar bînin.
Li gorî agahiyên rêzenûçeya Ajansa Nûçeyan a Firatê (ANF) li Tirkiyeyê polîtîkayên teslîmgirtin, bêîrade hiştin û rizandinê, ne bi destê çend kom û kesan, rasterast bi kontrola dewletê tê kirin û meşandin.
Şerê taybet û hedefgirtina îradeyê
Amed, ne tenê dilê erdnîgarî û çandî yê Kurdistanê ye, di heman demê de bi dehan salan e navenda siyasî ya têkoşîna azadiya Kurd e. Tam ji ber vê yekê, Tirkiye hemû amûrên polîtîkayên şerê taybet di vî bajarî de diceribîne.
Ji fermandariyên qereqolan heta yekîneyên MÎTê, ji emniyetê heta qeymeqamtiyan, sazîbûneke koordîn li ser kar e. Ev sazîbûn hişbir, fuhuş, sîxurtî û çetetiyê wekî çekekê bi kar tîne û bi taybetî berê xwe dide tax û navçyên Amedê yên herî welatparêz û berxwedêr (Sûr, Rezan, Kaynartepe). Armanc zelal e: Çandina tovên rizînê di nav ciwanên Kurd de, tinekirina hafizeya civakî û girtina rêya birêxistinbûnê.
Ji Licê heta Rezanê dewlet tora hişbirê kontrol dike
Ji bo fêmkirina meseleya hişbirê ya li Amedê, divê mirov ji erdnîgariyê dest pê bike. Navçeya Licê ku di asta cîhanê de wekî navendeke hilberîna hişbir tê naskirin, her çiqas nifûsa wê 25 hezar be jî, bandora wê pir fireh e. Li vir, li gundan çandiniya hişbirê bi xwedîkirina heywanan û hilberîna tûtunê re têkel bûye.
Li gorî daxuyaniyên hilberînerên herêmî, ev kar di bin zanyarî û destûra saziyên dewletê yên herêmî de tê meşandin. Fermandarên qereqolan, qeymeqamî û midûriyetên emniyetê, di her serdemekê de bi hilberîneran re dicivin û para xwe ya “bacê” digirin. Ev hişbira ku ji van zeviyan derdikeve, tenê di nav Amedê de namîne; beşeke mezin ji bo Tirkiye û Ewropayê tê belavkirin.
Di nav ciwanan de bikaranîna madeyan û statîstîkên metirsîdar
Li gorî lêkolîna Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê ya sala 2015an, ji sedî 1,4ê nifûsa bajêr hişbir bi kar dianî. Tê gotin ku di salên dawî de ev rêje ji sedî 2yan derbas bûye. Ya herî bi fikar ev e ku temenê destpêkirina hişbirê heta 12 saliyê daketiye.
Li gorî lêkolîneke SAMERê, li Baxlarê ji sedî 70,1ê bikarhêneran di temenê 12-17 saliyê de bi hişbirê re rû bi rû mane. Li Erxaniyê ji sedî 65,6 di navbera 12-17 salî de ne, lê ji sedî 9,4ê wan di temenê 5-11 salî de dest pê kirine. Li Farqînê jî ji sedî 52yê bikarhêneran di bin 18 saliyê de ne û temenê destpêkirinê heta 10 saliyê daketiye. Ev tablo nîşan dide ku polîtîkayeke bi zanebûn li ser nifşê nû tê meşandin.
Xefka nû ya ciwanan: Krîstal
Di çavdêriyên li Sûr, Ofîs û Rezanê de tê dîtin ku rojeva sereke ya kolanan çeteyên ku haraçê kom dikin û belavbûna bi lez a krîstalê ye. Krîstal (metamfetamîn) ji ber ku di demeke kurt de hesteke zêde ya kêf û enerjiyê dide, ciwanan dixapîne; lê di demeke dirêj de dibe sedema ji nebaweriya ji derdorê xwe, êrîşkarî û nexweşiyên giran ên derûnî.
Çavgirtina dewletê ya li hemberî belavbûna vê madeyê, nikare ji bilî tercîheke siyasî û zanebûn bi tiştekî din bê ravekirin. Tê texmînkirin ku li Amedê herî kêm 50 hezar personelên hêzên ewlehiyê hene. Gava ku ev artêşa mezin firoşkarên hişbirê (torbaci) li ber deriyê qereqolên Rezanê nabîne, ev yek îdiaya “çavgirtina bi zanebûn” piştrast dike.
Fihuş: Sektoreke di bin kontrola dewletê de
Tora fihuşê ya li Amedê jî ne wekî “xerabûneke asayî” ya civakî pêş ketiye. Li semta Ofîsê zêdetirî 50 malên randevûyê hene. Piştî Berxwedanên Xwerêveberiyê, malbatên ku ji Sûrê hatin koçberkirin, li taxên wekî Kaynartepe û Huzurevleri bi cih bûn. Îro ev tax bûne navenda malên fihuşê.
Li taxa Huzurevleri ya ku 55 hezar nifûsa wê heye, behsa zêdetirî 100 malên fihuşê tê kirin. Tevî ku şêniyên taxê bi dehan caran giliyê van malan li qereqolan kirine jî, ti girtin an jî ceza nayê birîn. Ev yek nîşan dide ku fuhuş ne encama xizaniyê tenê ye, amûreke şerê taybet e ku li dijî rûmeta civakî tê bikaranîn.
Tora ku siyasetmedarên berê tê de ne
Kafe, salonên bedewiyê û salonên masajê jî mîna navendên fuhuşê tên bikaranîn. Balkêş e ku hinek kesên ku xwe wekî “PKKyiyên berê” didin naskirin, jinên ciwan dixapînin û wan dikişînin nav tora fihuşê. Ev kes piştî ku ji aliyê MÎTê ve hatine girtin an jî lawaziyên wan hatine tespîtkirin, hatine “sîxurkirin”.
Armanc ew e ku bi navê “welatparêziyê” baweriya ciwanan qezenc bikin û piştre wan ber bi hişbir û fihuşê ve bikişînin. Bi vê rêyê, dewlet dixwaze di nav gel de li dijî Tevgera Azadiya Kurd û Rêber Apo feraseteke reş ava bike û kesayetiya ciwanan parçe bike.
Îtirafa polîtîkayên dewletê
Têkiliya fihuşê û polîtîkaya dewletê herî zêde di sala 2011an de ji devê Waliyê Sêrtê yê wê demê derketibû. Walî li ber kamerayan gotibû: “Bila li şûna ku derkevin çiyê, fuhuşê bikin. Bila li şûna ku kevir bavêjin, fuhuşê bikin, hişbirê bi kar bînin.” Ev îtiraf hîna jî di hafizeya Kurdan de zindî ye û îro li Amedê wekî stratejiyeke sereke tê meşandin.
Çetebûn û xeracgirtina ji esnafan
Çetebûna li Amedê ne tenê pirsgirêka asayîşê ye. Li Sûrê çeteya bi navê “Selefî” destwerdanê li jiyana xelkê dike, xeracê ji esnafan digire û êrişî jinan dike. Li Baxlarê jî komên nenas zextê li zêrkeran dikin da ku xeracê bistînin.
Serkêşiya van çeteyan komên mîna “Daltonlar” û “Casperlar” dike. Piraniya van ciwanan zarokên malbatên welatparêz in. Dewlet bi zanebûn van ciwanan ji rê derdixe, wan dixe xefka hişbirê û wan li dijî civaka wan bi kar tîne. Ev çete dibin sedem ku esnaf kepengên xwe bigirin û aboriya bajêr têk biçe.
Encam: Berxwedana li dijî rizînê
Amed îro bi toreke tarî ya ku ji aliyê dewletê ve hatiye hûnandin re rû bi rû ye. Saziyên sivîl, malbat û rûspiyên bajêr bang dikin ku li dijî vê tora “şerê taybet” parastina cewherî were xurtkirin. Divê gelê Amedê li dijî hişbir, fihuş û çetebûnê hişyar be û nirxên xwe yên civakî û polîtîk biparêze.
