Li gorî daneyên herî dawî yên UNICEF’ê, her çend nifûsa cîhanê ji 8.3 milyarî derbas dibe jî, bi qasî 2.4 milyar ji wan zarok û ciwanên di bin 18 salî de ne. Lêbelê, şert û mercên jiyana van zarokan pir ne wekhev in.
Roja 1ê Hezîranê li gelek welatên cîhanê wekî ‘Roja Zarokan a Cîhanê’ tê pîrozkirin, rêxistinên navneteweyî diyar dikin ku bi milyonan zarok hîn jî qurbaniyên şer, xizanî, keda zarokan, koçberiyê û nebûna gihîştina perwerdehiyê ne. Ev zarok li şûna çûyîna dibistanê û lîstinê, li kolanan, kampên penaberan û jîngehên ne ewle dijîn.
Her çend Neteweyên Yekbûyî 20ê Mijdarê bi fermî wekî ‘Roja Zarokan a Cîhanê’ nas dike jî 1ê Hezîranê yek ji rojên herî navdar e ku ji bo mafên zarokan li Ewropaya Rojhilat, Asyaya Navîn û hin deverên Asyayê tê veqetandin.
Her çend hin zarok di hawîrdorên ewle de mezin dibin ku gihiştina wan bi perwerde, teknolojî û lênihêrîna tenduristiyê heye, bi milyonan zarok jî bi xizanî, kêmbûna xwarinê, şer, koçberî, tundûtûjî û cudakariyê re rû bi rû dimînin. Gelek ji wan nikarin bigihêjin perwerde û karûbarên lênihêrîna tenduristiyê yên herî bingehîn jî.
138 milyon zarokên karker
Keda zarokan yek ji krîzên herî girîng ên derbarê mafên zarokan de ye û li gelek welatan berdewam dike.
Li gorî daneyên hevbeş ên UNICEF û Rêxistina Navneteweyî ya Kar, nêzîkî 138 milyon zarok li seranserê cîhanê dixebitin. Ji van nêzîkî 59 milyon keç û 78 milyon kur in. Wekî din, nêzîkî 54 milyon zarok di karên xeternak de dixebitin; ev kar hem tenduristiya wan a laşî û hem jî ya derûnî tehdît dikin û pir caran astengî li ser perwerdehiya wan dikin.
Her çend keda zarokan di 20 salên dawî de kêm bûye jî, rêxistinên navneteweyî dibêjin ev pêşketin têrê nake. Di sala 2000î de, nêzîkî 246 milyon zarok li seranserê cîhanê dixebitin û 171 milyon ji wan di karên xeternak de bûn.
Rêveberê Giştî yê Rêxistina Navneteweyî ya Kar, Gilbert Houngbo teqez dike ku jiholêrakirina tevahî ya keda zarokan dê di pêşeroja nêzîk de ne gengaz be heya ku hikûmet veberhênanên cidî di perwerdehiyê, parastina civakî û kêmkirina xizaniyê de nekin.
Li gorî raporên navneteweyî, sektora çandiniyê ew sektor e ku herî zêde keda zarokan lê tê. Piştî vê sektora xizmetguzariyê, atolyeyên biçûk, kargehên nefermî û firotina kolanan tên.
Gelek ji van zarokan ji ber xebata demjimêrên dirêj ji perwerdehiya birêkûpêk bêpar in. Pispor teqez dikin ku nebûna perwerdehiyê yek ji encamên herî xeternak ên keda zarokan e û ew çerxa xizaniyê ji bo nifşan didomîne.
Nifşek ku qet şer, koçberî û bêewlehiyê nedîtiye
Şer û pevçûnên çekdarî di nav faktorên herî girîng de ne ku ewlehiya zarokan tehdît dikin. Bi milyonan zarok mal, dibistan û malbatên xwe winda kirine; gelek ji wan li kampên penaberan an li deverên ne ewle dijîn.
Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê û UNICEF diyar dikin ku şer, bêewlehî, birçîbûn û koçberiya bi zorê ne tenê tenduristiya laşî lê di heman demê de tenduristiya derûnî ya zarokan jî bi giranî tehdît dikin.
Li gorî pisporan, zarokên ku li deverên şer mezin dibin, bêtir ji fikar, depresiyon, nexweşiyên psîkolojîk û devjêberdana dibistanê re meyildar in û ev yek di demek dirêj de bandorê li pêşeroja civakan dike.
Karkirina zarokan di salên dawî de li Îranê bûye pirsgirêkek civakî
Karkirina zarokan di salên dawî de li Îranê bûye pirsgirêkek civakî ya girîng. Her çend amarên rast tune bin jî tê texmînkirin ku bi sed hezaran zarok rasterast an nerasterast di hêza kar de ne.
Xizanî, jiyana li derveyî bajaran, koçberî, bêkariya dêbav û krîzên aborî sedemên sereke yên vê rewşê ne. Ev zarok bi gelemperî di karên nefermî, firotina kolanan, berhevkirina bermayiyan û di atolyeyên biçûk de dixebitin.
Pispor tekez dikin ku her krîza aborî kûrtir dibe, xetera zêdebûna hejmara karkerên zarokan zêde dibe.
Zewaca zarokan
Li gel keda zarokan, zewaca zarokan pirsgirêkek cidî ya mafên mirovan e. Zewaca zû pir caran dibe sedema devjêberdana dibistanê, sînordarkirina derfetên civakî û zêdebûna xetereyên fîzîkî û psîkolojîk.
Li gorî daneyên navneteweyî, bi qasî sedî 16.7ê jinên 20-24 salî li Îranê berî 18 saliya xwe zewicîne. Pispor dibêjin ku zewaca zû, nemaze ji bo keçan, derfetên ji bo perwerde, serxwebûn û beşdariya civakî sînordar dike û çerxa xizaniyê didomîne.
Cudahiya dîjîtal
Her ku cîhan bi lez ber bi teknolojiyê û aqlê çêker ve diçe, valahiya di navbera zarokên xwedî derfet û yên bê derfet de her diçe zêde dibe.
Her çend hin zarok gihîştina amûrên perwerdehiyê yên pêşkeftî, înternet û teknolojiyên dîjîtal hene jî bi milyonan hîn jî bê derfetên perwerdehiyê yên bingehîn in. Rêxistinên navneteweyî hişyar dikin ku ev rewş dikare di pêşerojê de newekheviyên civakî û aborî kûrtir bike.
Pêşeroja cîhanê bi zarokan ve girêdayî ye
Roja Zarokên Cîhanê ya îsal careke din tîne bîra me ku kalîteya jiyana zarokan ne tenê pirsek mirovî ye, lê di heman demê de rasterast bi pêşeroja aborî, civakî û siyasî ya cîhanê ve girêdayî ye.
Li gorî pisporan, perwerde, tenduristî, ewlehî û başbûna 2.4 milyar zarokên li çaraliyê cîhanê dê rêça pêşkeftina civakî di dehsalên pêş de diyar bike. Lêbelê, heya ku bi milyonan zarok hîn jî bi şer, xizanî, karê bi darê zorê, cudakarî û bêparbûna ji perwerdehiyê re rû bi rû bimînin, pêkanîna tevahî ya mafên zarokan dê bibe pirsgirêkek mezin a cîhanî.
Her zarokek, bêyî ku cihê jidayikbûnê, zayend, netewe yan rewşa aborî çi be, mafê wî/wê heye ku di ewlehiyê de bijî, perwerdehiyek bistîne û pêşeroja xwe hilbijêre.
