Tirkiye li Sûriyeyê li kêleka dagirkeriya leşkerî, dest bi dagirkeriya aborî û bazirganiyê jî kiriye. Bi dehan şirketên mezin ên nêzî desthilata AKP’ê û Artêşa Tirkiyeyê, qadên avahîsazî, enerjî, banka, çîmento, tekstîl, xurek, telekomînîkasyon û rê dagir kirine.
Ajansa Nûçeyan a Hawarê (ANHA) derbarê dagirkeriya aborî ya li Sûriyeyê nûçeyek amade kir. Li gorî vê nûçeyê alozî û qeyrana Sûriyeyê ku 15ê Adara 2011an dest pê kir, li gel 14 salên derbas bûne hêj jî berdewam dike. Qeyrana heta sala 2024an a di aliyê leşkerî, koçberî, hilweşandin û komkujiyan berdewam kiriye, bi hevkariya hêzên herêmî û navnetewî re aboriya welat jî ji vê dagirkeriyê para xwe girt.Her hêzek di bin navê alîkarî û çareseriyê de destwerdan dike û hewl ji dewlemendiyên Sûriyeyê sûd bigirin.
Yek ji van welatan jî Tirkiye ye. Desthilata AKPê ji sala 2013an ve bi rêya komên çete di aliyê leşkerî de destwardana herêmê kir. Ji sala 2016an ve jî rasterast destwerdana leşkerî kir û herêmên Cerablûsê, Idlib, Bab, Ezaz, Efrîn, Serêkaniyê û Girê Spî dagir kirin.
Dagirkerî berfireh dibe
Li herêmên dagirkirî dewleta Tirk ji perwerdeyê heta şaredarî, tenduristî, çandî, îdarî û aborî pergalek weke ya li Tirkiyê çêkir. Li dibistanan perwerde bi zimanê Tirkî hat dayîn, ala Tirkiyê hat daliqandin, li bazaran pereyê Tirkiyê hat bikaranîn. Walî û qeymeqamên bajarên li ser sînor, di heman demê de herêmên dagirkirî bi rê ve dibin. Bi taybet aborî ket bin kontrola şirketên Tirkiyeyê. Lê heta niha der barê hejmara şirketên Tirkiyeyê yên li van herêman de agahiyek zelal nehatiye bidestxistin.
Çeteyên girêdayî Tirkiyeyê herêmên dagirkirî talan kirin, ji daran bigire heta bermahiyên dîrokî dizîn û derbasî Tirkiyeyê kirin. Bi taybet zeviyên zeytûnan ku ji sedî 25ê zeytûnên Sûriyeyê pêk tê, hatin talan û wêrankirin. Der barê mijarê de gelek belge, dîmen û foto di ragihandinê de hatine weşandin.
Zirara aborî zêde bû
Piştî ku rejîma Baas di 8ê Kanûna 2024an de hilweşiya û HTŞê bû desthilatdar, dewleta Tirk giranî da destwerdana aborî û bazirganiya Sûriyeyê. Li gorî raporek Banka Cîhanê ya Sibata 2023yan, di 12 salên aloziyê de aboriya Sûriyeyê têk çû, li 14 bajar û sektorên sereke yên Sûriyeyê ji 2011an heta Sibata 2023an 11.4 milyar dolar ziyan çêbû.
Li gorî hin lêkolînan, Tirkiye xwest ji vê yekê sûd bigire û dest biavêje aboriya welat. Di lêkolînek Navenda Lêkolînên Stratejîk a Kurdistanê de, tê gotin ku dewleta Tirk di 13ê Nîsana 2025an de waliyê bajarê Antakya yê Tirkiyeyê, 16 bazirgan şandin Helebê. Kesên hatine şandin li Helebê bi miftî Îbrahîm Şeşo, rêveberê kar û barên siyasî Saad Naasan, cîgirên waliyê Helebê, serokê Encûmena Bajêr Mihemed Elî Ezîz û berpirsiyarê polîsên Helebê Ehmed Latûf ên hikumeta HTŞê re hevdîtin kirin. Di hevdîtinan de biryara lêkolînkirina cihên aborî yên herêmê hat girtin û dest bi lêkolînan hat kirin.
15 sal dê di bin kontrola Tirkiyeyê de bin
Piştî civîn û hevdîtinan, şandeya Tirkiyeyê serdana herêma pîşesaziyê ya Helebê ya li taxa Şêx Necar kir, li kargehên hesin, sac, kablo, traktor, xwarin û tekstîlê geriya û bi serokê Odeya Pîşesaziyê ya Helebê re hevdîtin kir. Şandeyê her wiha serdana herêmên pîşesazî yên Hema, Hums û Şamê jî kir.
Piştî lêkolînan biryar hate dayîn ku kargeh û dikanên pîşesaziyê yên kevin werin nûkirin, an jî ji nû ve werin avakirin. Lêçûnên çêkirina dikanên di şer de zirar dîtine, dê nîvî ji aliyê Banka Sûriyeyê û nivî jî ya Tirkiyeyê ve were dayîn. Cihên ku hatine nûkirin an jî avakirin dê heya 15 salan di bin serweriya şîrketên Tirkiyeyê de bimînin û ji sedî 75 dahatûya wê dê ji şirketan re be. Ji bo rêvebirina vê plansaziyê jî mekanîzmayek hat avakirin.
Hevdîtinên Şam û Enqereyê
Li aliyekî ev hewldan çêbûn, li aliyê din di navbera Enqere û Şamê de tirafîkek zêde ya hevdîtinan çêbû. Yek ji mijarên sereke yên van hevdîtinan jî aborî û bazirganî bû.
Roja 2ê Tebaxa 2025an li bajarê Kilîsê yê Tirkiyeyê xeta boriya xaza xwezayî ya Tirkiye-Sûriyeyê bi merasimekî hat vekirin. Bi vê xetê re wê xaza xwezayî ya Azerbeycanê di ser Tirkiyeyê re derbasî Sûriyeyê bê kirin.
5ê Tebaxa 2025an li Wezaretxaneya Bazirganiyê ya Tirkiyeyê, Wezîrê Bazirganiyê yê Hikumeta Veguhêz Nîsal Şaar û Wezîrê Bazirganiyê yê Tirkiyeyê Omer Bolat protokola avakirina “Komîteya Hevbeş a Aborî û Bazirganiyê ya Tirkiye-Sûriyeyê” îmze kir.
Şîrketên Tirkiyeyê li Sûriyeyê zêde dibin
Di encama van hevdîtinan de holding û şirketên mezin ên nêzî hikumeta AKPê û artêşa Tirk hîn zêdetir ketin nava sînorên Sûriyeyê.
Van şirketan bi taybet di qadên avahîsazî, enerjî, banka, çîmento, tekstîl, xurek, telekomînîkasyon û rê de dest bi kar kirin.
Şîrketên Tirkiyeyê yên li herêmên dagirkirî kar dikin û niha jî xwe amade dikin bi rêveberiya Colanî re belavî tevayî Sûriyeyê bibin, ev in:
Kalyon Holding: Di qadên avahîsazî, binesazî, rêyên bejahî, rêyên hesinî, xetên derbaskirina deryayî, gaza xwezayî, çêkirina balafirgehan û enerjiyê de kar dike.
Şîrketên Enerjî û Avahîsaziyê: Kalyon GES Enerjî
Cengiz Enerjî: Ev şîrket bi projeyeke 7 milyar dolarî li ser danîna pergala elektrîkê ya Sûriyeyê dixebitin.
Enka Înşaat: Yek ji şîrketên mezin ên avahîsaziyê ye.
Şîrketên Çîmento û Pola: Bursa Çimento û Oyak Çimento (Oyak holdingek ku ji gelek şirketan pêk tê û girêdayî artêşa Tirkiyê ye)
Emlak Konut – Avahîsazî
PTT (Rêxistina Poste, Telefon û Telgrafê), Türk Telekom: li herêmên bakurê Sûriyeyê projeyên xwe dest pê kirine. Ev tê wateya ku înternet û telekomînîkasyona Sûriyeyê di bin kontrola Tirkiyeyê de bin.
ET Energy, Catoni Group: Xizmetên veguhastinê.
Li ser avakirina Sûriyeyê qala 400 milyar dolarî tê kirin ku şîrketên Tirkiyeyê dikarin di projeyên avahîsazî, stasyonên hêzê û nakliyatê de beşdar bibin.
Ziraat Bank xwe amede dike ku ji derveyî herêmên dagirkirî, şaxên xwe li herêmên din ên Sûriyeyê jî veke.
Ev şîrket bi giştî di warên avahîsazî, enerjî, nakliyat û çêkerina xurekê de dixebitin û piştî hilweşandina hikumeta Esed derfetên nû yên mezin li ber wan vekirine.
Kalyon Holding û Cengiz Holding 2 şîrketên mezin ên Tirkan in, wek hevkarên sereke di projeyên mezin ên Sûriyê de cih digirin. Ev her du şîrket di van projeyên girîng de beşdar in:
Projeya enerjiyê (7 milyar dolar): Projeyeke girîng e ku 5 hezar megawatt kapasîteya wê ya hilberandina enerjiyê heye, bi mebesta dabînkirina zêdetirî ji sedî 50yê hewcedariya elektrîkê ya Sûriyeyê.
Projeya balafirgeha Şamê (4 milyar dolar): Ev proje bi armanca berfirehkirina balafirgeha Şamê ye da ku kapasîteyê wê di salekê de bigihêje 31 milyon rêwiyan.
TAV Construction/TAV Airports jî wek şîrketeke sereke di projeyên balafirgehê de beşdar e.
Formul Plastik: Boriyan hildiberîne.
Kipaş Holding: Di sektora tekstîlê de dixebite û dixwaze navendên hilberandinê li Sûriyeyê ava bike.
Li gorî daneyên fermî bazirganiya di navbera Tirkiye û Sûriyeyê de:
Di sala 2024’an de: 2.6 milyar dolar
Di 7 mehên destpêkê yên sala 2025’an de: 1.9 milyar dolar
Hedefa ji bo sala 2025’an: 5 milyar dolar e.
